Từ điều luật khô khan đến tình huống dễ hình dung
Phiên tòa giả định là hình thức tuyên truyền pháp luật tái hiện một vụ việc và quy trình xét xử để người tham dự nhận diện hành vi vi phạm, hậu quả pháp lý và trách nhiệm của mình. Với ngư dân, cách học này có sức nặng hơn một danh sách điều khoản: tình huống trên biển khiến ranh giới giữa một quyết định nguy hiểm và một hành vi trái luật trở nên cụ thể.
Tại phường Phú Yên, tỉnh Đắk Lắk, UBND phường phối hợp với Đồn Biên phòng Tuy Hòa, Tòa án nhân dân và Viện Kiểm sát nhân dân khu vực 11 tổ chức tuyên truyền chống khai thác IUU bằng hình thức này; chương trình có gần 200 ngư dân tham dự. Quy mô ấy cho thấy thông điệp pháp luật có thể tiếp cận đông người mà vẫn giữ được trọng tâm: hiểu việc gì bị cấm và vì sao phải chấp hành.
Vụ án mô phỏng làm rõ cái giá của hành vi vi phạm
Phiên tòa tái hiện vụ án hình sự về tội tổ chức cho người khác xuất cảnh trái phép. Theo tình huống giả định, thuyền trưởng tự ý tháo thiết bị giám sát hành trình, rồi đưa tàu cùng bốn thuyền viên sang vùng biển Philippines khai thác hải sản trái phép; hội đồng xét xử tuyên phạt bị cáo 1 năm 6 tháng tù. Đây không chỉ là một tình tiết gây chú ý: nó nối hành vi cụ thể với hậu quả pháp lý, giúp người dự hiểu rằng vô hiệu hóa thiết bị và xâm phạm vùng biển nước ngoài có thể kéo theo trách nhiệm nghiêm trọng.
Diễn biến xét xử cũng cho người tham dự hình dung quy trình xử lý, thay vì chỉ nghe nhắc chung chung về chế tài. Đại diện Chi cục Thủy sản và Biển đảo giải đáp các vấn đề khai thác, đánh bắt, nuôi trồng, giúp ngư dân nhận diện vi phạm thường gặp và hình thức xử phạt. Giá trị của phiên tòa giả định nằm ở sự kết hợp giữa câu chuyện, quy trình và phần hỏi đáp: dễ nhớ hơn, nhưng vẫn gắn với việc tuân thủ pháp luật khi ra khơi.
Tuyên truyền phải gắn với việc ngư dân làm mỗi ngày
Một buổi diễn án sẽ khó tạo thay đổi lâu dài nếu không đi cùng hướng dẫn thiết thực. Tại Bình Châu, TP.HCM, ngày 23/10, Đồn Biên phòng Bình Châu tổ chức hội nghị cho hơn 100 chủ phương tiện và thuyền trưởng, phổ biến Luật Thủy sản năm 2017, Nghị định 41/2026/NĐ-CP và Nghị định 246/2026/NĐ-CP. Nội dung tập trung vào trách nhiệm chủ tàu, thuyền trưởng, giấy tờ cần có, thủ tục xuất nhập bến và hoạt động trên biển.
Ở phường Phú Yên, cán bộ biên phòng hướng dẫn quản lý tàu cá, sử dụng thiết bị giám sát hành trình (VMS), ghi nhật ký khai thác và truy xuất nguồn gốc; chương trình cũng phổ biến điểm mới của Nghị định 246/2026/NĐ-CP. Đây là phần thiết yếu của tuyên truyền pháp luật: chuyển quy định khai thác hải sản thành những việc ngư dân có thể kiểm tra và thực hiện trong từng chuyến biển, thay vì để luật chỉ hiện diện sau khi vi phạm xảy ra.
Hiểu luật là một phần của nghề cá có trách nhiệm
Hội nghị ở Bình Châu còn hướng dẫn chủ tàu, thuyền trưởng làm thủ tục xuất nhập bến qua phần mềm eCDT. Ứng dụng này giúp rút ngắn thời gian thủ tục, tăng tính công khai, minh bạch và hỗ trợ theo dõi thông tin tàu cá cùng hoạt động khai thác. Khi hướng dẫn công nghệ đi cùng giải thích pháp luật, việc tuân thủ bớt xa lạ và có thể trở thành một phần trong quy trình làm nghề.
Hai hoạt động tại Bình Châu và Phú Yên cho thấy chống khai thác IUU cần cả thông tin đúng lẫn cách truyền đạt phù hợp. Phiên tòa mô phỏng giúp ngư dân thấy hậu quả; hội nghị và hướng dẫn thủ tục chỉ ra cách làm đúng. Mục tiêu rộng hơn là nâng cao hiểu biết và trách nhiệm của chủ tàu, thuyền trưởng, vận động ngư dân không vi phạm vùng biển nước ngoài, không tháo gỡ hoặc vô hiệu hóa thiết bị giám sát hành trình, đồng thời góp phần vào nỗ lực gỡ cảnh báo “thẻ vàng” của Ủy ban châu Âu đối với thủy sản Việt Nam.
Kết luận: phiên tòa giả định phát huy tác dụng khi không đứng riêng lẻ mà được nối với quy định cụ thể, giải đáp trực tiếp và hướng dẫn thao tác. Đưa luật đến gần ngư dân theo cách ấy là hướng đi cần thiết để nghề cá tuân thủ pháp luật và phát triển có trách nhiệm.
