“Phía sau lũng núi”: Khi gốm Bát Tràng kể chuyện di sản Tây Bắc
Triển lãm gốm văn hóa “Phía sau lũng núi” là sự kiện nghệ thuật giới thiệu 50 tác phẩm gốm Bát Tràng truyền thống của nhà điêu khắc Nguyễn Lưu, trong đó mỗi tác phẩm tái hiện đời sống đồng bào miền núi Tây Bắc, kết nối di sản văn hóa phi vật thể với ngôn ngữ điêu khắc đương đại thông qua chất liệu gốm được chế tác và nung theo kỹ thuật làng nghề lâu đời.
Điểm quan trọng nhất của triển lãm không phải ở con số 50 tác phẩm, mà ở lựa chọn táo bạo: dùng gốm Bát Tràng truyền thống để kể lại những câu chuyện vùng cao. Ngày 29/8, tại xã Bát Tràng, Hà Nội, “Phía sau lũng núi” khai mạc với 50 tác phẩm gốm khắc họa đời sống đồng bào dân tộc mang đậm bản sắc văn hóa riêng. Đây không chỉ là một triển lãm gốm văn hóa, mà là tuyên ngôn rằng di sản Tây Bắc hoàn toàn có thể sống cùng hiện tại thông qua tác phẩm gốm sứ. Triển lãm diễn ra tại Công ty Cổ phần Gốm HHU, số 6, ngõ 138, đường Kim Lan, xóm 1, xã Bát Tràng đến hết ngày 5/9, mở cửa đón công chúng yêu nghệ thuật.
Ngôn ngữ điêu khắc mộc mạc cho đời sống vùng cao
Sinh năm 1958 tại Phú Thọ, Nguyễn Lưu đã dành hơn bốn thập niên cho mỹ thuật Việt Nam, gắn bó với vùng Tây Bắc – Việt Bắc như một nguồn mạch cảm hứng không cạn. Ông không “thiêng hóa” hình tượng người vùng cao; ông chọn sự mộc mạc, chân chất như chính đá núi, thác ghềnh. Từ phụ nữ, trẻ em đến người lao động miền núi, mỗi hình khối đều là một lát cắt đời sống rất cụ thể: cha mẹ địu con sau buổi làm nương, người vợ ngồi đợi chồng sau cuộc vui rượu.
Theo mô tả từ ban tổ chức, mỗi tác phẩm là một lát cắt về đời sống và văn hóa của những con người phía sau lũng núi. Đây là lựa chọn thẩm mỹ mang tính lập trường: thay vì những biểu tượng trừu tượng, người xem gặp ánh mắt, đôi môi, bàn tay thô ráp của người Dao, Mông, Tày, Thổ. Ở đó, di sản Tây Bắc không bị đóng khung trong lễ hội hay trang phục, mà hiện lên như sức sống bền bỉ của cộng đồng giữa đại ngàn.
Gốm Bát Tràng truyền thống: chất liệu cũ, lối đi mới
Điểm đáng chú ý là hơn 50 tác phẩm lần này đều được thể hiện trên chất liệu gốm Bát Tràng, khác với gỗ và đá vốn gắn bó với Nguyễn Lưu suốt hơn 40 năm. Ông nghiên cứu, phối trộn đất tạo thành đất sa mốt để tác phẩm chịu được nhiệt độ nung cao, không nứt, vênh và bền lâu. Đây không chỉ là thí nghiệm kỹ thuật, mà là cách ông đối thoại với một làng nghề có truyền thống lâu đời, nơi gốm xưa nay chủ yếu gắn với sản phẩm gia dụng và mỹ nghệ ứng dụng.
Làng gốm Bát Tràng từ lâu nổi tiếng với gốm Bát Tràng truyền thống, sản sinh nhiều nghệ nhân tài hoa; chính vì vậy, việc một nhà điêu khắc đương đại như Nguyễn Lưu mang di sản Tây Bắc lên bề mặt gốm là bước chuyển quan trọng. Triển lãm gợi mở một hướng đi mới cho tác phẩm gốm sứ: từ vật dụng thuần túy sang tượng, phù điêu, những sáng tác có giá trị nghệ thuật độc lập. Ở đây, gốm không chỉ ở trong nhà mà còn có thể bước ra kiến trúc, sân vườn, hòa vào đời sống đô thị mà vẫn mang trên mình hơi thở vùng cao.
Cầu nối giữa nghệ thuật đương đại và bảo tồn di sản
Ban tổ chức cho biết triển lãm được tổ chức nhằm tạo không gian gặp gỡ giữa nghệ sĩ, những người yêu nghệ thuật và công chúng, để cùng khám phá sự giao thoa giữa điêu khắc và gốm, giữa cảm hứng sáng tác và một chất liệu đã gắn bó lâu đời với đời sống văn hóa Việt Nam. Nói cách khác, “Phía sau lũng núi” không chỉ trưng bày tác phẩm gốm sứ, mà thử đặt ra câu hỏi: làm thế nào để di sản Tây Bắc, một di sản chủ yếu tồn tại ở dạng phi vật thể, có thể được bảo tồn thông qua nghệ thuật đương đại.
Tuy vậy, triển vọng này không tự động xảy ra. Ngay chính các nghệ nhân làng nghề thừa nhận gốm truyền thống lâu nay còn hạn chế ở mảng kiến trúc, sân vườn và chưa quen với tượng điêu khắc. Điều đó cho thấy một “độ trễ” của làng nghề so với nhu cầu thẩm mỹ mới. Nhưng chính khoảng trống ấy lại làm nổi bật vai trò của những dự án như triển lãm gốm văn hóa này: nó vừa là phòng thí nghiệm nghệ thuật, vừa là nơi nghệ sĩ và người thợ tìm tiếng nói chung để tác phẩm vừa giữ được cảm xúc, vừa có đời sống bền vững.
Bài học cho người xem và người làm nghề
Triển lãm “Phía sau lũng núi” hướng tới tất cả những ai quan tâm đến nghệ thuật đương đại, gốm Bát Tràng truyền thống và các giá trị di sản Tây Bắc. Với công chúng, đây là dịp nhận ra rằng di sản văn hóa không phải thứ xa lạ, nằm trong bảo tàng; nó hiện hữu trong những khoảnh khắc rất đời thường – chiếc gùi, nắm ngô, dáng người ngồi nghỉ bên bờ ruộng – được chuyển thành hình khối gốm.
Với giới làm nghề, triển lãm là lời nhắc rằng nếu chỉ dừng ở sản phẩm gia dụng và tâm linh, gốm Bát Tràng sẽ tự giới hạn mình. Khi nghệ nhân, nghệ sĩ dám thử nghiệm – như Nguyễn Lưu đem người Dao, Mông, Tày, Thổ lên tác phẩm gốm – thì mỗi chiếc bình, pho tượng có thể trở thành “nhà lưu trữ” di sản phi vật thể. Kết luận rõ ràng: muốn di sản sống được trong hiện tại, cần những người kể chuyện dám bước qua biên giới chất liệu, như cách Nguyễn Lưu đã làm với 50 tác phẩm gốm ở Bát Tràng.
