Gốm Bát Tràng như cánh cửa bước vào thế giới sau lũng núi
Triển lãm gốm nghệ thuật “Phía sau lũng núi” là một không gian nơi gốm Bát Tràng trở thành chất liệu để nhà điêu khắc Nguyễn Lưu tái hiện đời sống văn hóa của đồng bào các dân tộc Tây Bắc, biến những hình tượng con người và phong tục miền núi thành những tác phẩm gốm mang giá trị ký ức và nghệ thuật, đồng thời mở ra một hướng đi mới cho gốm Bát Tràng văn hóa trong mỹ thuật đương đại.
Điều đáng nói là triển lãm này không chỉ là một sự kiện mỹ thuật, mà là một tuyên bố: gốm truyền thống có thể trở thành ngôn ngữ kể chuyện về những phận người sau lũng núi. Ngày 29.8, tại xã Bát Tràng, Hà Nội, hơn 50 tác phẩm gốm đã được giới thiệu trong không gian sản xuất gốm của Công ty Cổ phần Gốm HHU, nơi làng nghề lâu đời gặp gỡ núi rừng Tây Bắc. Ở đây, gốm không dừng lại ở bát, đĩa, lọ; nó trở thành ký sự gốm Tây Bắc, mang hơi thở người Dao, Mông, Tày, Thổ vào dòng gốm Bát Tràng văn hóa.
Từ những chuyến điền dã Tây Bắc đến ngôn ngữ gốm dân tộc
Nếu không có những chuyến điền dã lên Tây Bắc, “Phía sau lũng núi” có lẽ chỉ là một ý tưởng đẹp trên giấy. Nguyễn Lưu chọn cách đến với vùng cao như một người lắng nghe hơn là một nghệ sĩ phán xét: ông quan sát, ghi chép, lưu lại hình ảnh người phụ nữ, những đứa trẻ, người lao động giữa núi rừng, từ đó hình thành nên vốn ký ức để chuyển hóa thành gốm.
Triển lãm gồm 50 tác phẩm gốm khắc họa đời sống của đồng bào dân tộc mang đậm bản sắc riêng của người Dao, Mông, Tày, Thổ… Đây không phải là những tượng “tô màu dân tộc” cho đẹp mắt, mà là những lát cắt đời sống: dáng ngồi của người mẹ ôm con, cái nhìn xa xăm của người đàn ông trên nương, những vật dụng quen thuộc quanh nhà người Mông. Ở đó, gốm Tây Bắc xuất hiện không như một dòng gốm mới, mà như ký ức núi rừng được “đúc” trên đất Bát Tràng.
Gốm Bát Tràng văn hóa: từ đồ gia dụng đến tác phẩm nghệ thuật
Lâu nay, khi nhắc đến gốm Bát Tràng, nhiều người nghĩ ngay đến bát đĩa, chum vại, đồ mỹ nghệ ứng dụng. Triển lãm gốm dân tộc “Phía sau lũng núi” cho thấy một bước ngoặt: hơn 50 tác phẩm lần này đều được tạo tác từ chất liệu gốm Bát Tràng và trưng bày ngay trong không gian sản xuất gốm, như một lời khẳng định rằng chất liệu truyền thống hoàn toàn có thể gánh vác những ý niệm nghệ thuật đương đại.
Theo chia sẻ của chính nghệ sĩ, ông nhìn thấy “một xu thế mới là làm nghệ thuật trên gốm”, và rằng dù các chất liệu có thể thay thế nhau, nghệ thuật vẫn là thứ cần thiết cho đời sống tinh thần. Sự chuyển đổi từ ngôn ngữ điêu khắc sang gốm giúp Nguyễn Lưu khám phá hình khối, bề mặt, khả năng biểu đạt của chất liệu, đồng thời mang đến cho công chúng những góc nhìn đa chiều hơn về gốm Bát Tràng văn hóa: đó không chỉ là hàng hóa, mà là di sản sống nếu được đặt trong tay người nghệ sĩ có trách nhiệm.
Ngôn ngữ hình khối bình dị: cách kể chuyện về phận người sau lũng núi
Điểm đáng quý trong triển lãm này là Nguyễn Lưu không thần thánh hóa hình tượng con người. Ông chủ động tránh sự hào nhoáng, lựa chọn những hình khối bình dị để truyền tải cảm xúc từ ánh mắt, đôi môi đến những bàn tay thô ráp. Chính sự tiết chế này khiến các tác phẩm không trở thành minh họa du lịch, mà là những câu chuyện được kể bằng gốm – gần gũi, trầm, nhưng ám ảnh.
Mỗi tượng gốm là một “lát cắt” đời sống của những con người phía sau lũng núi, những người tồn tại giữa đá núi, thác ghềnh như những mầm xanh vươn lên khỏi khắc nghiệt để giữ lấy văn hóa của mình. Đây là kiểu nhân văn không cần diễn ngôn: chỉ bằng dáng người ngồi tựa, chiếc khăn đội đầu, cái gùi trên lưng, người xem đã cảm nhận được cả một thế giới. Triển lãm thu hút đông đảo giới chuyên môn, nhưng quan trọng hơn, nó khiến công chúng thấy rằng nghệ thuật gốm dân tộc có thể nói thay tiếng nói của những cộng đồng ít được nhìn thấy.
Một triển lãm gốm dân tộc mở đường cho đối thoại mới
Triển lãm “Phía sau lũng núi” diễn ra từ ngày 29.8 đến 5.9 tại số 6, ngõ 138, đường Kim Lan, xóm 1, xã Bát Tràng, trong khuôn khổ Không gian sáng tạo HHU. Ban tổ chức xác định đây là nơi gặp gỡ giữa nghệ sĩ, người yêu nghệ thuật và công chúng để cùng khám phá sự giao thoa giữa điêu khắc và gốm, giữa cảm hứng sáng tác với chất liệu gắn bó lâu đời với đời sống văn hóa Việt Nam.
Điều làm triển lãm này đáng nhớ là nó không dừng ở việc “trưng bày” 50 tác phẩm gốm, mà đặt ra một câu hỏi cho làng nghề và giới nghệ thuật: gốm Bát Tràng sẽ đi đâu tiếp theo? Khi nghệ nhân Nguyễn Lưu chọn gốm làm phương tiện để bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc, ông đã gợi ý một đường đi: đưa những câu chuyện của đồng bào, của núi rừng Tây Bắc, bước ra khỏi lũng núi, vào không gian nghệ thuật và đời sống đô thị. Đó là cách gốm Bát Tràng văn hóa tiếp tục sống – không chỉ trên kệ bếp, mà trong ký ức chung của cộng đồng.
