‘Phía sau lũng núi’: khi gốm Bát Tràng trở thành ký ức vùng cao
Triển lãm gốm nghệ thuật ‘Phía sau lũng núi’ là sự kiện trưng bày hơn 50 tác phẩm gốm Bát Tràng của nhà điêu khắc Nguyễn Lưu, tái hiện đời sống văn hóa các cộng đồng dân tộc vùng núi Tây Bắc – Việt Bắc bằng ngôn ngữ điêu khắc dung dị nhưng giàu chiều sâu cảm xúc. Điều đáng nói ở triển lãm này không chỉ là số lượng tác phẩm hay tên tuổi nghệ sĩ, mà là thông điệp: gốm Bát Tràng không còn đứng yên trong vai trò đồ gia dụng, đồ thờ mà bước hẳn vào “địa hạt” nghệ thuật đương đại, trở thành chất liệu kể chuyện về phận người phía sau lưng núi. Đây là bước chuyển cần thiết của một làng nghề nếu muốn sống cùng thời đại, thay vì chỉ tự hào về quá khứ. Ngày 29/8, tại không gian sáng tạo HHU ở xã Bát Tràng, Hà Nội, buổi khai mạc đã mở ra một lát cắt mới mẻ của văn hóa Tây Bắc: không phải bằng ảnh hay phim tư liệu, mà bằng những khối gốm thô mộc, có trọng lượng, có vết tay và có cả độ lặng.
Nguyễn Lưu điêu khắc: hơn bốn thập niên gom phận người vùng cao
Sinh năm 1958 tại Phú Thọ, Nguyễn Lưu đã dành hơn bốn thập niên bền bỉ cho mỹ thuật Việt Nam, với nhiều giải thưởng khu vực Tây Bắc – Việt Bắc và tác phẩm lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật. Trong suốt chặng đường đó, ông không chạy theo đề tài “hot” mà gắn chặt với con người vùng cao, với văn hóa Tây Bắc như một mạch nguồn nội tâm. Những chuyến đi điền dã dọc đại ngàn, vào bản người Dao, Mông, Tày, Thổ… giúp ông lắng nghe những câu chuyện đời thường: người mẹ địu con về sau buổi làm nương, người phụ nữ ngồi đợi chồng trong men rượu say, những đứa trẻ vắt vẻo trên lưng bố mẹ. Từ đó, ngôn ngữ điêu khắc của ông hình thành theo hướng phản tỉnh: không tô hồng, không thiêng hóa, mà nhìn phận người như nó vốn là – thô, nhọc, nhưng không thiếu dịu dàng. Ông chia sẻ mong muốn mỗi người xem “sẽ có những cảm nhận riêng, có thể đồng cảm hoặc tìm thấy một câu chuyện nào đó của mình trong những hình tượng được thể hiện”, biến triển lãm thành cuộc đối thoại chứ không chỉ là phần trình diễn của nghệ sĩ.
Ngôn ngữ gốm Bát Tràng gặp văn hóa Tây Bắc: cuộc gặp gỡ hai di sản
Điểm nhấn táo bạo của ‘Phía sau lũng núi’ là quyết định rời bỏ chất liệu gỗ, đá vốn gắn bó hơn 40 năm để chuyển sang gốm Bát Tràng. Đây không chỉ là lựa chọn kỹ thuật, mà là một tuyên bố: di sản làng nghề Bát Tràng hoàn toàn có thể đối thoại ngang hàng với dòng chảy nghệ thuật đương đại. Sự chuyển đổi này mở ra cho Nguyễn Lưu cơ hội khám phá hình khối, bề mặt và khả năng biểu đạt của gốm – chất liệu vốn linh hoạt, có thể mang cả độ thô ráp lẫn mịn màng. Những khuôn mặt người vùng cao, đôi tay nứt nẻ, tấm áo chàm, chiếc gùi trên lưng… đi vào gốm, tạo ra cảm giác phận người được “đúc” lại, hóa thành thứ có thể chạm vào, cầm lên, xoay nhẹ dưới ánh sáng mà chiêm nghiệm. Chính tại làng gốm Bát Tràng, nơi “có truyền thống lâu đời về nghề gốm, sản sinh nhiều nghệ nhân tài hoa”, Nguyễn Lưu nói ông vui và xúc động khi đưa câu chuyện núi rừng đến với cộng đồng làm nghề. Gốm ở đây không còn bị đóng khung trong chức năng, mà trở thành một kênh lưu trữ ký ức văn hóa Tây Bắc.
‘Phía sau lũng núi’: triển lãm gốm nghệ thuật hướng ra công chúng và đời sống
Triển lãm gốm nghệ thuật ‘Phía sau lũng núi’ diễn ra từ ngày 29/8 đến hết 5/9 tại Công ty Cổ phần Gốm HHU ở xã Bát Tràng, đón công chúng yêu nghệ thuật tới tham quan, thưởng lãm. Việc đặt triển lãm ngay trong lòng làng nghề đặt ra một yêu cầu mới: nghệ thuật phải đối thoại được với đời sống sản xuất, với câu chuyện kinh tế của người thợ. Nghệ nhân Ưu tú Trần Nam Tước – người hỗ trợ không gian và cơ sở vật chất – thẳng thắn đặt ra bài toán: tác phẩm làm ra để thương mại hay trưng bày ở đâu, và chỉ khi nghệ sĩ cùng người thợ tìm được tiếng nói chung thì tác phẩm mới “vừa giữ được cảm xúc, vừa có đời sống bền vững”. Đây là quan điểm quan trọng, bởi nếu nghệ thuật tách khỏi nhu cầu sử dụng và thị trường, nó sẽ dễ trở thành cuộc chơi riêng của một số ít. Những khối gốm mang hình phận người vùng cao vì thế được kỳ vọng không chỉ nằm trong gallery mà sẽ bước ra sân vườn, kiến trúc, trở thành phần của không gian sống hiện đại – nơi văn hóa Tây Bắc hiện diện một cách tự nhiên, hằng ngày.
Kết luận: từ lũng núi lên bàn gốm – cách nhìn mới về di sản
Nhìn lại ‘Phía sau lũng núi’, có thể thấy triển lãm không dừng ở chuyện giới thiệu hơn 50 tác phẩm gốm Bát Tràng, mà là một nỗ lực định nghĩa lại cách ta đối xử với di sản: di sản làng nghề và di sản văn hóa Tây Bắc đều cần được sống trong ngôn ngữ mới chứ không chỉ bảo tồn trong bảo tàng. Nguyễn Lưu điêu khắc chọn bảo vệ phận người vùng cao không bằng những khẩu hiệu, mà bằng việc kiên trì kể chuyện họ bằng hình khối bình dị. Ông không thiêng hóa con người, không biến họ thành biểu tượng xa vời, mà giữ họ mộc mạc “như đá núi, như thác ghềnh, như những mầm xanh vươn lên từ đá”. Chính sự khiêm nhường trong tạo hình lại là điểm mạnh, giúp tác phẩm gần với công chúng ở cả miền xuôi lẫn miền ngược. Nếu Bát Tràng muốn đi xa hơn khỏi biên giới đồ gốm gia dụng, những cuộc thử nghiệm như ‘Phía sau lũng núi’ là điều cần được tiếp diễn. Khi chất liệu truyền thống chịu mở mình cho nghệ thuật đương đại, và nghệ sĩ chịu bước sâu vào đời sống cộng đồng, chúng ta mới có cơ hội thấy những câu chuyện phía sau lũng núi bước ra ánh sáng một cách tự nhiên, không ồn ào nhưng bền bỉ.
