Tái định cư phải đi trước giải phóng mặt bằng
Quỹ đất tái định cư tại Khu kinh tế Dung Quất là phần đất được quy hoạch, đầu tư hạ tầng để bố trí nơi ở mới cho người dân bị ảnh hưởng bởi các dự án, đồng thời giúp công tác giải phóng mặt bằng diễn ra có kế hoạch. Quảng Ngãi đang dự kiến xây dựng 15 khu tái định cư, tổng diện tích khoảng 503,31 ha, quy mô 12.899 lô đất và nhu cầu vốn khoảng 7.693 tỷ đồng. Đây là bước chuẩn bị cần thiết, không phải bảo đảm rằng mọi dự án sẽ lập tức có mặt bằng sạch. Nhu cầu dự kiến lên tới 9.485 lô đất và 18.172 lô mộ, trong khi quỹ hiện có hạn chế, phân bố chưa đều; một số khu cũ thiếu hạ tầng đồng bộ hoặc đã xuống cấp. Nếu nơi ở mới chưa sẵn sàng, tiến độ dự án dễ bị kéo dài và người dân phải chịu bất ổn lâu hơn.
Kế hoạch chia theo nhu cầu và khả năng triển khai: giai đoạn 2026–2030 dự kiến đầu tư khoảng 8.826 lô, sau năm 2030 thêm khoảng 4.073 lô. Các khu cần được làm đồng bộ hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, gắn với việc làm, chuyển đổi nghề và sinh kế lâu dài. Đây là tiêu chuẩn quan trọng: tái định cư không thể chỉ là giao một lô đất rồi xem như đã hoàn tất trách nhiệm. Tại đô thị Vạn Tường, giai đoạn 1 của dự án khu tái định cư có diện tích khoảng 44,56 ha, tổng mức đầu tư khoảng 650 tỷ đồng, phục vụ các hộ bị ảnh hưởng bởi giải phóng mặt bằng, nhất là khu vực cảng Dung Quất.
Quỹ đất phải đón đúng loại dự án
Trong chuyến kiểm tra và khảo sát các công trình, vị trí đầu tư tại Khu kinh tế Dung Quất, Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Đức Tâm yêu cầu nghiên cứu quy hoạch cụ thể các khu vực dự kiến bố trí tái định cư. Đoàn công tác cũng khảo sát các vị trí cho dự án lọc hóa dầu, hóa dầu và kho dự trữ dầu thô quốc gia. Động thái này cho thấy chuẩn bị quỹ đất Dung Quất cần gắn với định hướng sử dụng đất, thay vì chỉ tạo ra các khu đất trống chờ nhà đầu tư. Quảng Ngãi nghiên cứu hình thành cụm dự án lọc hóa dầu và hóa dầu khoảng 589 ha; với kho dự trữ dầu thô quốc gia, cơ quan quản lý đã khảo sát, giới thiệu hai vị trí để Petrovietnam nghiên cứu đầu tư.
Cách làm này có lý: dự án công nghiệp quy mô lớn cần mặt bằng phù hợp, còn việc bố trí dân cư phải được tính song song để giảm xung đột khi thu hồi đất. Nhưng lời hứa về quỹ đất chỉ có giá trị khi quy hoạch rõ ràng, tiến độ giải phóng mặt bằng khả thi và người dân có nơi ở mới đủ điều kiện sống. Tỉnh cần công khai lộ trình từng khu, phối hợp giữa quy hoạch dự án với tái định cư và cập nhật danh mục theo nhu cầu thực tế. Nếu không, quy hoạch có thể đi trước trên giấy nhưng người dân và nhà đầu tư vẫn phải chờ.
Rà soát 26 dự án là phép thử về kỷ luật thực thi
Song song với việc chuẩn bị mặt bằng mới, Quảng Ngãi đang rà soát 26 dự án tại Dung Quất để tháo gỡ vướng mắc đất đai, quy hoạch và thủ tục, đồng thời sàng lọc nhà đầu tư có năng lực tiếp tục triển khai. Theo kết luận thanh tra, nhóm dự án có vốn đăng ký 734,8 tỷ đồng, diện tích 46,67 ha; bốn dự án đã có thông báo chấm dứt đầu tư, còn 22 dự án vướng quy hoạch, đất đai hoặc pháp lý. Những con số này nhắc rằng quỹ đất mới không thể thay thế việc xử lý các dự án cũ bị mắc kẹt. Thay đổi quy định đất đai, đấu giá và lựa chọn nhà đầu tư từ năm 2020, cùng các lần điều chỉnh quy hoạch, góp phần khiến nhiều dự án khó đi tiếp theo cơ chế ban đầu.
Hướng xử lý nên phân biệt rõ dự án còn phù hợp với dự án không còn phù hợp: tháo gỡ theo từng trường hợp, xác định trách nhiệm và tiến độ, nhưng không giữ đất vô thời hạn cho dự án không có khả năng thực hiện. Cơ quan quản lý được kiến nghị xây dựng kế hoạch khắc phục tồn tại, còn danh mục khu tái định cư cũng phải tiếp tục rà soát theo quy hoạch được duyệt và khả năng cân đối nguồn lực. Với gần 81.700 lao động thường xuyên tại Khu kinh tế Dung Quất, tiến độ đầu tư có ý nghĩa rộng hơn chuyện giải ngân: nó gắn với việc làm, sinh kế và niềm tin vào năng lực quản lý.
Kết luận: kế hoạch 15 khu tái định cư tạo nền tảng quan trọng để đón dự án mới, nhưng thành công phụ thuộc vào hai việc cùng lúc—bố trí nơi ở và sinh kế thỏa đáng cho người dân, đồng thời xử lý dứt điểm các dự án vướng mắc. Chỉ khi đất được chuẩn bị đúng quy hoạch và giao cho nhà đầu tư có khả năng triển khai, Dung Quất mới chuyển được lợi thế quy hoạch thành tiến độ thực tế.
