Tuyên ngôn: Đưa hát Xoan Phú Thọ vào thế giới MV hiện đại
MV “Thử Lòng Quân Tử” của Phương Mỹ Chi là một nỗ lực kết hợp hát Xoan Phú Thọ – di sản văn hóa phi vật thể gắn với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương – với ngôn ngữ âm nhạc pop-electronic, rap và mỹ học MV hiện đại để đưa loại hình âm nhạc truyền thống này đến gần hơn với khán giả trẻ, nhất là những người vốn chỉ quen với âm nhạc đương đại.
Điều đáng nói không phải ở chuyện “chị Bảy dân ca” ra MV mới, mà ở việc cô dám chọn hát Xoan Phú Thọ làm trung tâm sáng tạo, thay vì dùng di sản như một lớp phông trang trí. Trong “Thử Lòng Quân Tử”, hát Xoan không đứng bên lề mà trở thành “ngôn ngữ mẹ” cho cả âm nhạc, hình ảnh và câu chuyện. Đây là MV thứ hai trong dự án “Dân chơi dân ca”, nối tiếp “Thiên đường với người thương”, nơi Phương Mỹ Chi đã đưa khán giả đến với văn hóa Khmer Nam Bộ. Từ Nam Bộ lên Đất Tổ, cô đang nói rõ một điều: di sản văn hóa Việt chỉ sống được nếu người trẻ dám bước vào, kể lại bằng tiếng nói của thế hệ mình.
Giao duyên hát Xoan trong khung hình MV: Di sản không chỉ là phông nền
Thay vì chụp lấy vài chi tiết đình làng, áo the khăn xếp cho có “màu truyền thống”, ê-kíp đặt hẳn chặng Giao duyên của hát Xoan vào trung tâm mạch truyện. “Thử Lòng Quân Tử” lấy cảm hứng trực tiếp từ các làn điệu “Xin Huê, Đố Huê” và “Bỏ Bộ”, tái hiện những động tác múa, cách đối đáp lúng liếng giữa nam nữ – thứ tinh tế giao tình mà TikTok khó lòng tóm gọn trong vài chục giây.
Ở đây, Phương Mỹ Chi không “diễn vai cổ nhân” mà đứng giữa các nghệ nhân hát Xoan, để họ trở thành “nền văn hóa sống”, còn cô là nhân vật đương đại di chuyển trong không gian đó. Những khung hình lấy cảm hứng từ bức tranh “Hát Xoan” của họa sĩ Xuân Diệu càng làm rõ dụng ý ấy: nghệ nhân như ở trong tranh, còn cô ca sĩ trẻ là điểm động giữa một tổng thể gần như tĩnh tại. Cách sắp đặt này gửi đi một thông điệp thẳng thắn: người trẻ không phải khán giả đứng ngoài di sản, mà là nhân vật đang bước vào, trò chuyện với nó.
Từ đình làng Hùng Lô đến phim trường pop-electronic: Cuộc gặp của hai mỹ học
MV “Thử Lòng Quân Tử” không giấu tham vọng dựng lại một “vũ trụ Bắc Bộ” trong thời lượng vài phút: từ đình Hùng Lô – không gian gắn với thực hành hát Xoan tại Phú Thọ – đến điệu “Hát ru – Mời rượu”, một tiết mục nghi lễ cầu mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an. Những yếu tố tưởng như chỉ thuộc về lễ hội làng bỗng được đưa thẳng lên màn hình, bên cạnh ánh đèn phim trường và camera quay theo kiểu MV K-pop.
Điểm táo bạo nằm ở chỗ trên nền pop-electronic, rap cùng Rhyder, Phương Mỹ Chi trở thành “main dancer”, mang hình ảnh khác biệt hẳn các sản phẩm dân ca trước đây. Trang phục của cô được phát triển từ hình ảnh nghệ nhân hát Xoan rồi cách tân theo mỹ học hiện đại, tạo cảm giác vừa quen vừa lạ. Nhiều người lo rằng đưa EDM, rap vào di sản là “phá”, nhưng chính sự va chạm giữa âm nhạc truyền thống và ngôn ngữ hình ảnh đương đại mới khiến khán giả trẻ chịu ở lại xem đến hết, thay vì lướt qua như một clip tư liệu khô khan.
“Dân chơi dân ca”: Khi người trẻ giữ di sản bằng cách kể lại câu chuyện của mình
Sinh ra ở Nam Bộ và nổi tiếng với những bản dân ca miền Nam, Phương Mỹ Chi đang chủ ý mở rộng bản đồ sáng tạo của mình: từ âm nhạc Khmer trong “Thiên đường với người thương” đến hát Xoan Phú Thọ trong “Thử Lòng Quân Tử”. Cả hai sản phẩm gặp nhau ở điểm chung: chọn di sản văn hóa Việt làm “chiếc cầu” để nối một loại hình văn hóa lâu đời với đời sống hiện đại.
Điều khiến dự án “Dân chơi dân ca” đáng để theo dõi là cách nó định vị người trẻ không phải như đối tượng cần “giáo dục di sản”, mà như chủ thể đồng sáng tạo. Từ âm nhạc, hình ảnh đến quá trình làm việc trực tiếp với Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Lịch và các nghệ nhân hát Xoan để bảo đảm tính chuẩn mực văn hóa, MV cho thấy một mô hình hợp tác đáng khích lệ: nghệ nhân giữ gốc, nghệ sĩ trẻ dựng ngọn. Hát Xoan được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại sau khi từng nằm trong danh sách cần bảo vệ khẩn cấp, và những thử nghiệm như thế này chính là cách biến danh hiệu khỏi chỉ là một dòng chữ trên giấy.
Kết luận: Để hát Xoan không chỉ sống trong hồ sơ UNESCO
Nếu xem hát Xoan Phú Thọ là “bảo tàng sống” của di sản văn hóa Việt, thì MV “Thử Lòng Quân Tử” là một cánh cửa mới mở ra bảo tàng ấy cho thế hệ Gen Z và Gen Alpha. Hát Xoan đã từng được đưa vào danh sách di sản cần bảo vệ khẩn cấp, rồi được chuyển sang danh sách di sản đại diện của nhân loại, nhưng danh hiệu không đủ nếu người trẻ không tìm thấy mình trong đó.
Phương Mỹ Chi MV lần này không hoàn hảo, nhưng nó dũng cảm và cần thiết. Bằng việc đặt truyền thống và hiện đại trong cùng một không gian nghệ thuật, “Thử Lòng Quân Tử” chứng minh rằng âm nhạc truyền thống không phải đối lập với pop, mà có thể sống khỏe trong một playlist cạnh rap và EDM. Câu chuyện tiếp theo của “Dân chơi dân ca” sẽ đi đâu – sang một vùng văn hóa khác hay trở lại miền Nam – vẫn là ẩn số. Nhưng ít nhất, hành trình từ Trà Vinh đến Phú Thọ đã nói rõ một điều: di sản chỉ thật sự sống khi được kể lại bằng thứ ngôn ngữ mà thời đại đang nghe.
