Từ di sản đình làng đến sàn diễn pop-electronic
MV "Thử Lòng Quân Tử" là một thử nghiệm âm nhạc – hình ảnh trong đó Phương Mỹ Chi dùng hát Xoan Phú Thọ làm chất liệu chính, rồi hòa vào pop-electronic, rap và ngôn ngữ thời trang đương đại để đặt di sản âm nhạc Việt vào khung hình của thế hệ mạng xã hội, vừa tôn trọng gốc gác vùng Đất Tổ vừa chấp nhận tinh thần giải trí cao của nhạc đại chúng. Đây không phải một dự án trung lập; nó là tuyên ngôn rằng dân ca có thể bước ra khỏi đình làng, rảo bước trên sân khấu đèn LED. Sau album "Dân Chơi Dân Ca" phát hành cuối tháng 8, "Thử Lòng Quân Tử" trở thành MV thứ hai nối tiếp hành trình "biến" chất liệu truyền thống thành ngôn ngữ âm nhạc mà người trẻ dễ nghe, dễ chia sẻ. Khi MV đạt gần một triệu lượt xem trên YouTube sau khi phát hành tối 16/9, con số này cho thấy công thức pha trộn của cô có sức hút hơn hẳn việc chỉ kể chuyện di sản trên giấy.
Hát Xoan Phú Thọ: từ tín ngưỡng Hùng Vương đến giao duyên tình ái
Điểm khiến lựa chọn hát Xoan Phú Thọ của Phương Mỹ Chi trở nên có trọng lượng là bối cảnh văn hóa của loại hình này. Hát Xoan là nghệ thuật trình diễn dân gian gắn với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và đời sống cộng đồng vùng Đất Tổ, từng nằm trong danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp năm 2011 trước khi được UNESCO chuyển sang danh sách đại diện của nhân loại năm 2017. Trong hệ thống đó, chặng Giao duyên là mảng vừa ý nhị vừa giàu kịch tính – những câu hát "Xin Huê, Đố Huê" và "Bỏ Bộ" là diễn xướng đối đáp, trao – nhận tình cảm bằng ước lệ, ánh mắt, động tác lúng liếng. Phương Mỹ Chi chủ ý đặt trọng tâm MV vào chặng Giao duyên, bởi đây là lớp di sản dễ chạm tới người nghe trẻ: tình yêu, thử thách lòng quân tử, những cuộc "rap battle" dân gian giữa trai gái. Khi dùng chính chất liệu này làm xương sống kịch bản, cô tránh được lỗi "trang trí" di sản như phông nền, mà để nó trở thành câu chuyện.
Phong cách thị giác: thời trang, kiến trúc, hội họa đồng thanh cùng nhịp điện tử
Nếu phần âm nhạc là cuộc gặp giữa hát Xoan và pop-electronic, thì phần hình ảnh của MV là đối thoại giữa mỹ thuật truyền thống và ngôn ngữ trình diễn đương đại. Ê-kíp không dừng lại ở vài góc quay đình làng cho có không khí, mà tái hiện kiến trúc, phục trang, điệu múa và hội họa Bắc Bộ trong cùng một thế giới hình ảnh mang tính liên kết, gợi lại không gian văn hóa vùng Đất Tổ Phú Thọ. Đình Hùng Lô, những bức tranh lấy cảm hứng từ hát Xoan, điệu múa mời rượu thuộc chặng nghi lễ được lồng vào cùng phần giao duyên, khiến khán giả thấy văn hóa cộng đồng hiện diện chứ không chỉ là phông nền. Trang phục của Phương Mỹ Chi lấy cảm hứng từ các nghệ nhân hát Xoan rồi được cách tân, phối với mái tóc, makeup, động tác nhảy của một "main dancer" trên nền beat điện tử. Quan trọng hơn, thời trang ở đây không tách khỏi di sản mà thành cầu nối, giúp khán giả trẻ nhận ra nét đẹp Xoan qua thứ ngôn ngữ họ đã quen: tạo hình bắt mắt, chuyển động mạnh, màu sắc rõ ràng.
Quy trình sáng tạo: tôn trọng nghệ nhân, chủ động phá cách
Đằng sau bề mặt pop hóa, "Thử Lòng Quân Tử" không phải dự án "chiếm dụng" di sản vô tội vạ. Ê-kíp của Phương Mỹ Chi nhận sự cố vấn trực tiếp từ Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Lịch – Trùm phường Xoan An Thái – cùng các nghệ nhân và cán bộ văn hóa Phú Thọ để mọi động tác múa, hình ảnh, phục trang của chặng Giao duyên bám sát tinh thần diễn xướng truyền thống. Các nghệ nhân tham gia từ khâu tư vấn thần thái lúng liếng, cách trao tình của đôi nam nữ đến điệu múa mời rượu ở chặng nghi lễ. Điều đáng nói là dù sinh ra ở Nam Bộ, quen với dân ca phương Nam, Phương Mỹ Chi chấp nhận bước ra khỏi vùng an toàn để học hát Xoan, bên cạnh quan họ, xẩm, rồi biến trải nghiệm học hỏi thành album "Dân Chơi Dân Ca" mang tinh thần thử nghiệm. Cô từng nói muốn "góp phần đưa dân ca đến gần hơn với người trẻ" – một câu nói nghe có vẻ khiêm tốn, nhưng hành động nhìn rõ trong từng quyết định: không bê nguyên lễ hội vào MV, mà chọn lọc, cấu trúc lại cho khớp nhịp sống đô thị.
Tác động với khán giả trẻ và tương lai của di sản âm nhạc Việt
Điều đáng bàn không phải chuyện "Thử Lòng Quân Tử" có hoàn hảo hay không, mà là việc nó đẩy câu hỏi: di sản âm nhạc Việt nên sống thế nào trong đời sống đương đại? Khi MV đạt gần một triệu lượt xem chỉ sau vài ngày phát hành, cộng với việc toàn bộ dự án "Dân Chơi Dân Ca" liên tục chọn các lát cắt văn hóa khác nhau – từ thanh âm Khmer Nam Bộ đến hát Xoan Phú Thọ – rõ ràng khán giả trẻ không quay lưng với dân ca, họ chỉ cần một cách tiếp cận ít giáo điều hơn. Việc đặt hát Xoan cạnh pop-electronic và rap không làm mờ đi gốc gác, nếu phần di sản được chuẩn hóa bởi nghệ nhân và được giữ vị trí trung tâm trong cấu trúc sáng tác. Trong bối cảnh nhiều loại hình dân gian đứng trước nguy cơ chỉ còn tồn tại trong hồ sơ UNESCO, những dự án như của Phương Mỹ Chi là đường thử cần thiết: chấp nhận gây tranh luận để tìm ra cách người trẻ nghe, xem và yêu lại những giai điệu tưởng như chỉ thuộc về đình làng.
