Khi di sản UNESCO gặp pop-electronic Việt
MV “Thử Lòng Quân Tử” là sản phẩm pop-electronic Việt lấy cảm hứng trực tiếp từ hát Xoan Phú Thọ – loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian gắn với tín ngưỡng và đời sống cộng đồng Bắc Bộ, qua đó thử nghiệm cách đưa di sản UNESCO âm nhạc bước vào đời sống nghe nhìn của khán giả trẻ bằng một ngôn ngữ thẩm mỹ hoàn toàn hiện đại.
Điều đáng nói không phải ở việc Phương Mỹ Chi dùng yếu tố truyền thống làm “phụ kiện” cho một MV thịnh hành, mà ở chỗ cô đặt di sản làm trục chính để xây dựng thẩm mỹ. “Thử Lòng Quân Tử” lấy cảm hứng từ hát Xoan Phú Thọ, gắn với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và cộng đồng vùng Đất Tổ. Hát Xoan đã được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp năm 2011, rồi chuyển sang Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2017. Việc đem một di sản được quốc tế công nhận đặt giữa nhịp điệu pop-electronic là tuyên ngôn thẳng thắn: văn hóa không chỉ để trưng bày, mà để sống cùng thế hệ mới.
“Giao duyên” – trái tim truyền thống trong cấu trúc MV
Lựa chọn thông minh nhất của Phương Mỹ Chi nằm ở việc cô không ôm trọn cả kho tàng hát Xoan, mà tập trung vào chặng “Giao duyên” – đoạn hát đối đáp nam nữ đầy ý nhị. Đây là phần diễn xướng dễ đồng điệu với tinh thần pop: lúng liếng, tán tỉnh, tràn năng lượng. Hai làn điệu “Xin Huê, Đố Huê” và “Bỏ Bộ” được dùng làm nguồn cảm hứng cho các phân cảnh múa, đối thoại hình thể giữa nhân vật hiện đại và nghệ nhân hát Xoan.
Quan trọng hơn, ê-kíp không tự “sáng tạo” tùy hứng. Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Lịch – Trùm phường Xoan An Thái Phú Thọ – cùng nhiều nghệ nhân khác trực tiếp cố vấn động tác, phục trang, thần thái diễn xướng. Nhờ đó, sự lẳng lơ, trao tình trong nét giao duyên không bị giản lược thành vài động tác minh họa mà giữ được tinh thần ước lệ, kín đáo vốn có. Đây là khác biệt giữa việc mượn chất liệu bề mặt và đối thoại thực sự với di sản.
Đình Hùng Lô và “bức tranh” Bắc Bộ giữa khung hình điện tử
Trên nền nhạc pop-electronic Việt và rap cùng Rhyder, Phương Mỹ Chi đảm nhận vị trí “main dancer”, nhưng sân khấu của cô không phải hộp đêm đèn LED mà là một Bắc Bộ thu nhỏ. Ngay từ đầu MV, người xem được đưa vào phim trường tái dựng đình làng cổ với tông màu và bố cục hiện đại. Cao trào là những phân đoạn quay tại Đình Hùng Lô – không gian gắn chặt với thực hành hát Xoan Phú Thọ trong đời sống cộng đồng.
MV tái hiện điệu “Hát ru – Mời rượu”, một tiết mục cổ thuộc chặng hát nghi lễ, gắn với ước vọng mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an. Khi đưa vào MV trẻ, các động tác đặc trưng vẫn được giữ nguyên, đặt cạnh beat điện tử và camera chuyển động nhanh. Sự đối lập này không làm di sản bị loãng; ngược lại, nó nhắc người xem rằng sau mọi lớp hiệu ứng, hát Xoan vẫn là nghệ thuật sống giữa đình làng, nghi lễ và cộng đồng – không phải món trưng bày trên sân khấu hay trong bảo tàng.
Từ “Thiên đường với người thương” đến “Dân chơi dân ca”
“Thử Lòng Quân Tử” không phải cú rẽ bất chợt mà là bước thứ hai trong dự án “Dân chơi dân ca”, tiếp nối mạch văn hóa Phương Mỹ Chi đã khởi với “Thiên đường với người thương”. Lần này, cô rời chất liệu Nam Bộ quen thuộc để mở rộng sang miền Bắc, tới hát Xoan – loại hình trình diễn gắn với đời sống văn hóa và tín ngưỡng vùng đất Bắc Bộ. Lựa chọn ấy cho thấy một chiến lược: thay vì đóng khung trong hình ảnh “chị Bảy dân ca”, cô tự đặt mình vào hành trình du hành xuyên vùng miền của âm nhạc dân gian.
Điều đáng ghi nhận là cách dự án đặt người trẻ vào vị trí chủ động tiếp nhận và sáng tạo cùng giá trị truyền thống, không phải khán giả bị động ngồi nghe thuyết minh. “Thử Lòng Quân Tử” tiếp cận văn hóa theo nhiều lớp – từ di sản phi vật thể như làn điệu, diễn xướng đến di sản hữu hình như kiến trúc, mỹ thuật, trang phục. Nói cách khác, đây là một bài thực hành nghiêm túc về cách kể câu chuyện di sản bằng ngôn ngữ MV, thay vì một lời “tri ân” mang tính khẩu hiệu.
MV “Thử Lòng Quân Tử” và tương lai của nhạc trẻ – di sản
Điểm đáng tranh luận nhất của “Thử Lòng Quân Tử” là câu hỏi: đâu là ranh giới giữa tôn trọng và phá cách khi đưa di sản UNESCO âm nhạc vào pop-electronic Việt? MV này chọn đứng ở lằn ranh khó: giữ nguyên chất lõi diễn xướng, giai điệu và không gian hát Xoan Phú Thọ, nhưng bao bọc bằng nhịp điện tử, rap, vũ đạo kiểu K-pop. Với nhiều khán giả, đây là “bước đi mạo hiểm đúng lúc” – bởi nếu tiếp tục giữ di sản trong khuôn khổ sân khấu truyền thống, nó sẽ ngày càng xa tai nghe của giới trẻ.
Hai sản phẩm đầu của “Dân chơi dân ca” đều chọn văn hóa như chiếc cầu nối để một loại hình lâu đời được tiếp biến vào đời sống hiện đại. Mỗi MV là một cách tiếp cận khác, nhưng cùng chung mục tiêu: đưa di sản văn hóa phi vật thể bước vào sáng tạo âm nhạc trẻ, để khán giả không chỉ biết hát Xoan là di sản UNESCO, mà còn nghe, thấy và cảm được nó trong playlist hằng ngày. Nếu xu hướng này được tiếp tục với sự đồng hành của nghệ nhân và cộng đồng, nhạc trẻ Việt có thể tìm thấy bản sắc riêng ngay trong kho tàng di sản của mình.
