Di sản UNESCO bước vào nhịp điệu gen Z
MV “Thử Lòng Quân Tử” là một sản phẩm nhạc Pop-electronic truyền thống, trong đó Phương Mỹ Chi kết hợp cùng rapper RHYDER để đưa hát Xoan Phú Thọ – di sản UNESCO Việt Nam – vào khung hình và âm thanh đương đại, nhằm kết nối thế hệ trẻ với di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại thông qua một ngôn ngữ âm nhạc mới mẻ và gần gũi. Nhìn thẳng vấn đề, đây không chỉ là một MV đẹp mắt mà là một tuyên bố: di sản nếu muốn sống trong đời sống hiện nay phải chấp nhận bước vào vùng thử nghiệm. Thay vì giữ hát Xoan Phú Thọ trong không gian đình làng, Phương Mỹ Chi chủ động đặt loại hình diễn xướng gắn với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và đời sống cộng đồng vùng Đất Tổ vào một dự án album dài hơi mang tên “Dân Chơi Dân Ca”, mở rộng bản đồ từ Khmer Nam Bộ, Quan họ, hát Xẩm đến Xoan. Sự liều lĩnh này đáng được xem là một lựa chọn văn hóa, không chỉ là chiến lược hình ảnh.
Pop-electronic, rap và câu chuyện làm mới hát Xoan
Lựa chọn nhạc Pop-electronic truyền thống cho “Thử Lòng Quân Tử” là một quyết định mang tính tranh luận, nhưng cũng là điểm khiến sản phẩm này khác biệt. Trên nền beat hiện đại, rap của RHYDER hòa vào những làn điệu xin Huê, Đố Huê, Bỏ Bộ của chặng Giao duyên – phần hát đối đáp nam nữ đầy ý nhị của hát Xoan Phú Thọ. Sự đối thoại giữa chất giọng gen Z và kết cấu giai điệu cổ tạo nên cảm giác như người trẻ đang bước vào cuộc trò chuyện trực tiếp với di sản, thay vì đứng ngoài ngưỡng cửa. Màn kết hợp cùng RHYDER không chỉ là tính toán về mặt khán giả; đó là cách Phương Mỹ Chi đặt mình trong một cộng đồng trẻ, cùng nhau thử nghiệm với truyền thống. Cả hai vốn là bạn thân hơn 10 năm, trưởng thành từ cùng một cuộc thi âm nhạc thiếu nhi, nên “Thử Lòng Quân Tử” mang sắc thái như một kỷ niệm trưởng thành: từ những ca khúc thị trường sang lựa chọn sản xuất gắn với di sản. Nếu nhiều người lo ngại rap sẽ làm mất đi vẻ uyển chuyển của hát Xoan, MV này cho thấy rap hoàn toàn có thể đóng vai trò cầu nối.
Phim trường cách tân và cuộc đối thoại giữa thế hệ nghệ nhân – nghệ sĩ trẻ
Điểm đáng giá nhất của “Thử Lòng Quân Tử” nằm ở cách nó xây dựng một thế giới hình ảnh mang màu Bắc Bộ nhưng được xử lý bằng tư duy thị giác đương đại. Đình Hùng Lô, cột kèo, mái đình, điệu múa hát ru – mời rượu, cùng không khí tín ngưỡng cộng đồng được tái hiện trong phim trường, song vẫn giữ được các động tác cốt lõi mang ước vọng mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an. Điều này cho thấy ê-kíp không biến di sản thành đạo cụ, mà coi nó là trục nội dung phải tôn trọng. Ở đây, “cuộc chơi” của album Phương Mỹ Chi không phải trò diễn một chiều. Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Lịch – Trùm phường Xoan An Thái – cùng các nghệ nhân khác trực tiếp cố vấn, góp mặt, chỉnh từng ánh mắt lúng liếng, cách trao tình, phục trang và động tác múa. Một câu nói của bà Lịch trở thành câu trích dẫn đáng nhớ: bà tin “tinh thần yêu nghệ thuật của thế hệ trẻ sẽ không bao giờ mai một”, nếu người trẻ chịu khó tìm hiểu và chung tay cùng người giữ di sản. Sự hiện diện của các nghệ nhân trong MV chính là bằng chứng cho một mô hình hợp tác liên thế hệ đáng khích lệ.
Từ “Thiên Đường Với Người Thương” đến “Dân Chơi Dân Ca”: chiến lược dài hơi với di sản
“Thử Lòng Quân Tử” không xuất hiện đơn lẻ; nó là mảnh ghép thứ hai trong dự án âm nhạc “Dân Chơi Dân Ca”, nối tiếp sau MV mở màn “Thiên Đường Với Người Thương” đã đạt 31 triệu lượt xem trên YouTube. Con số này cho thấy khi sản phẩm truyền thống được xử lý bằng thẩm mỹ pop phù hợp, khán giả trẻ không hề quay lưng, trái lại sẵn sàng xem đi xem lại nếu cảm thấy mình được thấy trong đó. Điều đáng nói là Phương Mỹ Chi không lựa chọn đường tắt: cô đi từ văn hóa Khmer Nam Bộ đến Quan họ, Xẩm, rồi ngược dòng về Đất Tổ với hát Xoan, mỗi sản phẩm là một “lát cắt” văn hóa được nghiên cứu và học hỏi. Hai MV đầu tiên cùng gặp nhau ở điểm chung: đặt người trẻ vào vị trí chủ động tiếp nhận, sáng tạo cùng giá trị truyền thống. Đó là cách tiếp cận khác với các dự án di sản mang tính tuyên truyền một chiều; ở đây, người trẻ được mời “chơi” dân ca, thay vì chỉ “học thuộc” dân ca.
Khi di sản UNESCO không còn đứng trên bệ kính
Việc hát Xoan Phú Thọ được UNESCO ghi danh vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp năm 2011, rồi chuyển sang danh sách đại diện của nhân loại năm 2017, đôi khi vô tình đặt nó lên một bệ kính, khó chạm tới với người trẻ. “Thử Lòng Quân Tử” chọn cách kéo di sản xuống gần đời sống: đưa vào beat Pop-electronic, rap RHYDER hợp tác, phim trường cách tân, tạo hình main dancer, nhưng vẫn giữ mạch nghi lễ, giao duyên, múa cổ theo đúng cố vấn của nghệ nhân. Đây là con đường không tránh khỏi tranh cãi, nhưng nếu di sản UNESCO Việt Nam chỉ nằm trong báo cáo, hồ sơ và lễ hội, nó sẽ khó trở thành ký ức sống của thế hệ gen Z. Dạng sản phẩm như Phương Mỹ Chi album “Dân Chơi Dân Ca” mở ra một khả năng khác: di sản bước vào dòng chảy thị trường mà không đánh mất chính mình, thông qua những nghệ sĩ chịu khó học, chịu khó nép mình bên di sản trước khi sáng tạo. Kết thúc MV, câu chuyện không khép lại; nó đặt câu hỏi tiếp theo cho người làm nhạc: di sản nào sẽ là trạm dừng kế tiếp, và chúng ta có dám tiếp tục thử nghiệm hay không?
