Thị phần Mỹ tụt dốc: dấu hiệu cảnh báo cho toàn ngành
Thị phần thủy sản Việt Nam tại Mỹ là tỷ trọng kim ngạch xuất khẩu thủy sản mà Việt Nam bán vào thị trường này trong tổng kim ngạch toàn ngành, phản ánh mức độ phụ thuộc, sức cạnh tranh và vai trò chiến lược của thị trường Mỹ đối với tăng trưởng dài hạn của xuất khẩu thủy sản Việt Nam nói chung.
Điểm mấu chốt của bức tranh hiện nay là thị phần thủy sản Việt Nam tại Mỹ đã giảm từ khoảng 18–20% xuống chỉ còn 15,5–17% trong vài năm gần đây. Đây không chỉ là một con số đẹp hơn xấu, mà là tín hiệu cảnh báo rằng trụ cột lâu năm của xuất khẩu đang lung lay. Dù tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản 8 tháng đầu năm đạt mức tăng 11,8% so với cùng kỳ, đà tăng đã chậm lại và sự suy giảm ở Mỹ đang kéo lực tăng chung xuống. Nếu ngành vẫn xem Mỹ là “thị trường chiến lược phải giữ” nhưng không kịp điều chỉnh chiến lược, phần thị phần đã mất rất khó lấy lại trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt.
Một quan điểm đáng trích dẫn là: "Trước đây, Mỹ thường chiếm khoảng 18-20% tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản Việt Nam, tuy nhiên tỷ trọng này sau đó giảm xuống mức 15,5-17%". Con số này cho thấy rõ ràng ngành đang mất dần chỗ đứng ở thị trường quan trọng nhất, dù trên giấy tờ tổng kim ngạch vẫn tăng.
Tháng 8 giảm sâu: vì sao Mỹ trở thành lực cản tăng trưởng?
Sự suy giảm thị phần ở Mỹ không phải hiện tượng ngẫu nhiên mà là kết quả của một áp lực mang tính hệ thống. Xuất khẩu sang Mỹ giảm mạnh trong tháng 8, trong khi Trung Quốc, ASEAN và nhiều thị trường châu Á tiếp tục tăng trưởng, cho thấy cấu trúc thị trường của ngành đang bị lệch. Nói cách khác, Mỹ từ chỗ là động lực tăng trưởng đã tạm thời trở thành lực cản.
Nguyên nhân không chỉ nằm ở nhu cầu hay giá. Doanh nghiệp đang đối mặt cùng lúc với thuế nhập khẩu, biện pháp chống bán phá giá, chống trợ cấp và các yêu cầu khắt khe về truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn kỹ thuật cùng nguy cơ thêm các biện pháp hạn chế thương mại mới. Trong một thị trường quốc tế ngày càng dày đặc thuế và phòng vệ thương mại, năng lực cạnh tranh không thể tiếp tục được đo bằng giá rẻ hay sản lượng lớn nữa. Nếu vẫn đi theo logic “bán càng nhiều càng tốt”, ngành sẽ mãi ở thế bị động trước mỗi đợt siết chính sách từ Mỹ.
Điều đáng nói là trong khi Mỹ giảm, Trung Quốc – Hong Kong đang vươn lên thành một trong những động lực quan trọng nhất, đóng góp phần lớn vào phần tăng kim ngạch của toàn ngành. Sự tương phản này cho thấy bài toán của ngành không chỉ là tìm thêm thị trường, mà là phân bổ lại nguồn hàng và cấu trúc sản phẩm cho từng khu vực, thay vì dồn kỳ vọng vào một “siêu thị trường” duy nhất.
Đa dạng hóa thị trường: không còn là lựa chọn, mà là bắt buộc
Khi xuất khẩu sang Mỹ giảm trong khi nhiều thị trường châu Á tăng trưởng, yêu cầu đa dạng hóa thị trường không còn là khẩu hiệu, mà là điều kiện sống còn để tăng sức chống chịu cho toàn ngành. Nếu vẫn phụ thuộc quá lớn vào một thị trường duy nhất, mỗi thay đổi chính sách hay rào cản kỹ thuật sẽ nhanh chóng biến thành cú sốc cho doanh nghiệp.
Theo các phân tích, bên cạnh việc duy trì thị phần tại Mỹ, ngành thủy sản còn nhiều dư địa tại Nhật Bản, Hàn Quốc, ASEAN, Trung Quốc – Hong Kong và EU. Song song với việc củng cố Mỹ, ngành cần khai thác sâu hơn từng khu vực: Nhật phù hợp với sản phẩm chế biến sâu, tiện lợi và giá trị gia tăng cao; Hàn Quốc còn nhiều phân khúc chưa bão hòa; ASEAN có lợi thế về khoảng cách địa lý và chi phí logistics; Trung Quốc – Hong Kong sở hữu dung lượng tiêu thụ cực lớn với cơ cấu nhu cầu đa dạng. Hướng đi tất yếu là xây thêm các “trụ tăng trưởng” đủ lớn để giảm rủi ro, thay vì cố gồng giữ một trụ đang suy yếu.
Tuy nhiên, đa dạng hóa không chỉ là mở thêm thị trường trên bản đồ. Nó đòi hỏi doanh nghiệp phải hiểu sâu từng phân khúc, thay đổi cách xúc tiến thương mại, chuyển từ tham gia hội chợ đơn thuần sang nghiên cứu thị trường, kết nối trực tiếp nhà nhập khẩu và nhà bán lẻ, đồng thời dùng hiệu quả mạng lưới thương vụ ở nước ngoài để nắm bắt xu hướng tiêu dùng mới.
Giá trị gia tăng: lợi thế thực sự của thủy sản Việt Nam
Một điểm mà ngành thủy sản Việt Nam đang sở hữu nhưng chưa khai thác hết là giá trị gia tăng trong chế biến. Trong khi một số nước cạnh tranh có lợi thế về giá thành nguyên liệu, Việt Nam lại có lợi thế ở khả năng chế biến sâu, đa dạng hóa sản phẩm và tạo giá trị gia tăng. Đây là “vũ khí” giúp ngành không phụ thuộc hoàn toàn vào cuộc đua giá rẻ – vốn rất khó thắng trước những đối thủ có chi phí nuôi trồng thấp hơn.
Hiện cả nước có khoảng 1.500 doanh nghiệp tham gia xuất khẩu, trong đó 1.000–1.100 doanh nghiệp sở hữu nhà máy chế biến. Năng lực chế biến phần lớn thuộc doanh nghiệp trong nước và gắn trực tiếp với nguồn nguyên liệu nội địa. Các sản phẩm như tôm tempura, thủy sản tẩm bột, chế biến sẵn, thực phẩm tiện lợi đang giúp doanh nghiệp Việt duy trì cạnh tranh với những nước có chi phí nguyên liệu thấp như Ấn Độ hay Ecuador. Một nhận định đáng chú ý là: "Các sản phẩm như tôm tempura, thủy sản tẩm bột, chế biến sẵn hay thực phẩm tiện lợi đã giúp doanh nghiệp Việt Nam duy trì khả năng cạnh tranh với các nước có lợi thế về chi phí nguyên liệu".
Giới chuyên gia cũng cho rằng cần đẩy mạnh chế biến sâu để vừa né rào cản thuế, vừa cải thiện biên lợi nhuận. Thực tế, xuất khẩu cá tra giá trị gia tăng đã ghi nhận mức tăng gần 47% với các dòng sản phẩm tẩm bột, sốt và ăn liền. Điều này chứng minh dư địa tăng trưởng không chỉ nằm ở tăng sản lượng, mà là nâng chất lượng, tăng giá trị gia tăng thủy sản – đúng với yêu cầu mà các thị trường giàu như Mỹ đang hướng tới.
Tái cấu trúc để đạt mục tiêu 12 tỷ USD: giữ Mỹ nhưng không phụ thuộc Mỹ
Xuất khẩu thủy sản 8 tháng đầu năm đạt khoảng 8 tỷ USD, tăng 11,8% so với cùng kỳ, nhưng để cán đích mục tiêu 12 tỷ USD, ngành cần tăng tốc trong những tháng cuối năm. Trong bối cảnh Mỹ giảm tỷ trọng và trở thành điểm nghẽn, con đường duy nhất là tái cấu trúc chiến lược: vừa giữ Mỹ như một thị trường giàu, có khả năng hấp thụ sản phẩm giá trị cao, vừa mở rộng các trụ tăng trưởng khác.
Hướng đi tất yếu được xác định là tiếp tục củng cố vị thế tại các thị trường chiến lược như Mỹ, đồng thời mở rộng không gian tại các thị trường trọng điểm khác. Trong bối cảnh chính sách thương mại quốc tế thay đổi nhanh, doanh nghiệp cần được hỗ trợ nhiều hơn về thông tin, cảnh báo sớm để chủ động điều chỉnh kế hoạch sản xuất và xuất khẩu. Đa dạng hóa thị trường, nâng tỷ trọng sản phẩm giá trị gia tăng, minh bạch nguồn gốc và tăng năng lực quản trị rủi ro được xem là nền tảng để ngành nâng sức chống chịu và duy trì đà tăng trưởng.
Bài toán bây giờ không phải “bỏ hay giữ Mỹ” mà là “giữ Mỹ như thế nào” trong một chiến lược ít phụ thuộc hơn. Nếu ngành coi cú tụt thị phần này là lời nhắc phải tái cấu trúc, và thực sự đi đến tận cùng của đa dạng hóa thị trường, nâng giá trị gia tăng thủy sản, thì mục tiêu 12 tỷ USD không chỉ là con số để báo cáo, mà có thể là bước đệm cho một chu kỳ tăng trưởng mới, bền hơn và chủ động hơn.
