Triển lãm gốm cổ mở cánh cửa trở về cội nguồn
Triển lãm gốm cổ “Báu vật từ Cội nguồn” là một sự kiện tại bảo tàng gốm sứ, nơi 25 cổ vật gốm Phùng Nguyên và Sa Huỳnh - Đông Sơn được trưng bày như những chứng nhân sống động cho di sản gốm Việt, giúp công chúng hôm nay nhìn lại hành trình hình thành diện mạo văn hóa trên đất Việt thông qua đất, lửa, kỹ thuật và hoa văn cổ.
Điều đáng nói không phải chỉ là việc thêm một triển lãm vào lịch sự kiện văn hóa, mà là cách nó đặt câu hỏi: chúng ta đang đứng ở đâu trong mạch dài lịch sử? Lễ khai mạc diễn ra tối 28/8 tại Bảo tàng Gốm Thời dựng nước ở phường An Khánh, TP.HCM, đúng vào dịp kỷ niệm 81 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9. Không gian bảo tàng được biến thành một dòng thời gian gốm, từ khoảng 4.000 năm trước tới 2.000 năm trước, khiến ngày lễ quốc gia không còn là vài dòng trong sách giáo khoa mà gắn với những trầm tích sâu hơn của cội nguồn.
Phùng Nguyên: những đường nét đầu tiên của nghệ thuật gốm Việt cổ
Nếu coi di sản gốm Việt như một bản trường ca, thì những cổ vật Phùng Nguyên là chương mở đầu đầy bất ngờ. Văn hóa Phùng Nguyên phân bố chủ yếu ở trung du và châu thổ Bắc Bộ, có niên đại khoảng 4.000 - 3.500 năm trước, thuộc sơ kỳ thời đại đồ đồng ở miền Bắc Việt Nam. Ở triển lãm này, bộ sưu tập giới thiệu 9 hiện vật với nhiều loại hình như bát bồng, bình miệng loe, cổ thót, thân phình, bình chân đế và các đồ đựng có tạo hình khác biệt, trong đó có những hiện vật mang đặc điểm chuyển tiếp Phùng Nguyên - Đồng Đậu.
Điểm khiến người xem bị níu lại không chỉ là hình dáng mà là ngôn ngữ hoa văn. Trên bề mặt gốm được miết láng, cư dân cổ dùng kỹ thuật khắc vạch, in chấm, chấm dải, văn thừng, in nan đan để tạo nên các mô-típ chữ S và biến thể giàu nhịp điệu. Đây là những bằng chứng rõ ràng rằng cảm quan thẩm mỹ tinh tế và trình độ kỹ thuật cao đã xuất hiện sớm trong đời sống cư dân Việt cổ, mở đầu một chặng phát triển quan trọng của các văn hóa tiền Đông Sơn trên lưu vực sông Hồng.
Bình tạo hình bò: khi công năng gặp biểu tượng phồn thực
Giữa không gian trầm mặc của triển lãm, Bình tạo hình bò trở thành tâm điểm cho mọi cuộc trò chuyện. Thuộc văn hóa Phùng Nguyên, niên đại khoảng 4.000 - 3.800 năm trước, hiện vật này được chế tác bằng đất nung màu đỏ nhạt, kết hợp độc đáo giữa công năng một đồ đựng và nghệ thuật tạo hình động vật. Con bò được thể hiện trong tư thế đứng, thân dài, chân cao, sừng nhọn, thân tạo khoang rỗng – một cấu trúc vừa lạ mắt vừa hiện đại nếu nhìn từ tiêu chuẩn thiết kế ngày nay.
Người nghệ nhân không sao chép tự nhiên mà khái quát và cách điệu để tạo ra một hình khối khỏe khoắn, cân đối và giàu biểu cảm, với những băng hoa văn chữ S nối tiếp chạy trên thân – mô-típ đặc trưng của gốm Phùng Nguyên. Đáng chú ý, bộ phận sinh dục của con vật được thể hiện rõ, gợi liên tưởng đến quan niệm phồn thực, sức sinh sôi và sự tiếp nối của sự sống trong tư duy cư dân nông nghiệp cổ. Sự hòa quyện giữa công năng, tạo hình, hoa văn và hàm ý biểu tượng làm cho chiếc bình này không chỉ là cổ vật, mà là một tuyên ngôn thẩm mỹ từ hàng thiên niên kỷ trước.
Sa Huỳnh - Đông Sơn gốm: cuộc gặp gỡ giữa những không gian văn hóa
Nếu Phùng Nguyên là mở đầu, thì Đông Sơn gốm và Sa Huỳnh mang tới chương tiếp nối hào sảng của thời đại kim khí trên lãnh thổ Việt Nam. Triển lãm giới thiệu 15 hiện vật gốm Sa Huỳnh - Đông Sơn, có niên đại khoảng 2.300 - 2.000 năm trước, như một cuộc gặp gỡ giữa hai không gian địa lý khác nhau nhưng có những vùng tiếp xúc, trao đổi, giao lưu đáng chú ý. Nổi bật trong sưu tập là các bình dáng con tiện, cổ cao, vai xuôi, thân nở với chân đế cao hoặc thấp choãi, tạo nên cấu trúc hình khối mạch lạc, khỏe mà vẫn thanh.
Trên thân gốm, hoa văn chữ S biến thể, sóng nước, ô caro, tam giác, đường song song và chấm dải được tổ chức thành những dải trang trí quanh vai và thân, mang lại cảm giác chuyển động liên tục. Những hiện vật này, khi đặt cạnh gốm Phùng Nguyên, cho thấy rõ một dòng tiến hóa của kỹ thuật và thẩm mỹ: từ đường khắc tinh tế đến cấu trúc khỏe khoắn, từ trang trí đơn tuyến đến bố cục hoa văn phức tạp. Di sản gốm Việt vì thế hiện lên không phải như một khối đồng nhất, mà như một “bản đồ” đa tâm, nơi sông Hồng, sông Mã và những vùng đất khác cùng góp tiếng nói vào bản sắc chung.
Bảo tàng gốm sứ như nơi kết nối tình cảm với di sản
Điểm khiến triển lãm này khác với nhiều chương trình trưng bày gốm cổ khác là cách Bảo tàng Gốm Thời dựng nước đặt trọng tâm vào trải nghiệm cảm xúc hơn là sự hiếm quý. Sự kiện là hoạt động nhân kỷ niệm 81 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9, thu hút đông đảo chuyên gia văn hóa, lịch sử, khảo cổ, đại diện bảo tàng, văn nghệ sĩ, diễn viên đến tham dự. Điều đó cho thấy gốm cổ, nếu được kể chuyện đúng cách, hoàn toàn có thể trở thành chủ đề chung của cả giới chuyên môn lẫn công chúng.
Giám đốc bảo tàng Phạm Gia Chi Bảo chia sẻ rằng “báu vật” không nằm ở giá trị vật chất mà ở những gì còn lại từ cội nguồn, giúp con người hôm nay nhận ra mình đã bắt đầu từ đâu. Theo ông, việc giới thiệu 25 hiện vật gốm tiêu biểu từ văn hóa Phùng Nguyên và Sa Huỳnh - Đông Sơn nhằm giúp người trẻ có thêm cơ hội hiểu sự đa dạng của các nền văn hóa trên lưu vực sông Hồng, sông Mã và những vùng đất khác, từ đó thêm tự hào và muốn gìn giữ, trao lại cho những người đến sau. Một bảo tàng gốm sứ như thế không chỉ lưu trữ quá khứ, mà chủ động nuôi dưỡng tương lai của mối quan hệ giữa người trẻ và di sản.
