Thành lập hai thành phố mới: Bước ngoặt cho Đồng bằng sông Hồng
Việc Quốc hội phê chuẩn thành lập thành phố Bắc Ninh với 99 đơn vị hành chính cấp xã và thành phố Quảng Ninh trên cơ sở toàn bộ địa giới hai tỉnh hiện nay là một quyết định chiến lược, định vị lại cấu trúc tăng trưởng, quản trị đô thị và tổ chức không gian phát triển cho toàn vùng Đồng bằng sông Hồng, đồng thời mở ra một mô hình mới về cực tăng trưởng liên kết vùng ở phía Đông Bắc Thủ đô Hà Nội.
Tại kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất của Quốc hội khóa XVI, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải, thừa ủy quyền Thủ tướng, đã trình bày tờ trình về việc thành lập thành phố Bắc Ninh và thành phố Quảng Ninh. Đây không phải là bước đi mang tính hình thức hành chính, mà phản ánh đánh giá rõ ràng: cả Bắc Ninh và Quảng Ninh đều đã vươn lên nhóm địa phương có quy mô kinh tế dẫn đầu cả nước, giữ vị trí quan trọng trong vùng Đồng bằng sông Hồng. Nói cách khác, việc nâng cấp lên mô hình ‘‘thành phố’’ là sự thừa nhận vị thế mới, đồng thời là cam kết chính trị cho một giai đoạn phát triển đô thị cao hơn.
Thành phố Bắc Ninh: Từ tỉnh công nghiệp lên cực tăng trưởng đô thị
Thành phố Bắc Ninh sau khi thành lập sẽ có diện tích tự nhiên 4.713,75 km2, dân số khoảng 3,99 triệu người và 99 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 45 phường và 54 xã. Về bản chất, đây là mô hình thành phố đặc biệt: một đô thị cấp quốc gia được xây trên toàn bộ không gian một tỉnh cũ, với bộ máy chính quyền đô thị nhưng vẫn bao trùm cả khu vực đô thị lẫn nông thôn. Điều này cho phép Bắc Ninh điều phối phát triển đô thị, công nghiệp và nông thôn theo một quy hoạch thống nhất, tránh tình trạng “đô thị hóa xé lẻ” từng huyện như trước.
Bắc Ninh đang phát triển theo hướng đô thị thông minh, xanh, hiện đại, bền vững, có sức cạnh tranh và hội nhập quốc tế, từng bước khẳng định vai trò là cực tăng trưởng quan trọng của Vùng Thủ đô và cả nước. Năm 2025, Bắc Ninh có quy mô kinh tế đứng thứ 5 cả nước, thứ 3 vùng Đồng bằng sông Hồng, tăng trưởng 10,27%, đóng góp 5,34% vào tăng trưởng của cả nước và 15,3% của vùng; thu ngân sách đạt trên 123,6 nghìn tỷ đồng. Đây là những con số cho thấy nếu không nâng cấp mô hình quản trị lên "thành phố Bắc Ninh", không gian phát triển và động lực tăng trưởng sẽ bị chiếc áo hành chính cũ kìm hãm.
Thành phố Quảng Ninh: Cửa ngõ biển – biên giới nâng tầm quy hoạch vùng
Khác với Bắc Ninh, thành phố Quảng Ninh mang bản sắc một đô thị-đặc khu biển – biên giới. Sau khi thành lập, thành phố Quảng Ninh có diện tích hơn 6.231 km2, dân số 1,52 triệu người và 54 đơn vị hành chính cấp xã, trong đó có 30 phường, 22 xã và 2 đặc khu. Việc giữ nguyên hiện trạng địa giới và số lượng đơn vị cơ sở thể hiện lựa chọn: chuyển đổi mô hình quản trị, chứ không đơn thuần chia tách, bổ sung địa bàn. Thay vì kéo dài mô hình tỉnh, nhà nước đặt Quảng Ninh vào khuôn khổ một thành phố để phù hợp với mức độ đô thị hóa và tính chất kinh tế mở cửa khẩu, cảng biển.
Quảng Ninh là tỉnh duy nhất có đường biên giới cả trên bộ và trên biển với Trung Quốc, sở hữu hạ tầng giao thông đồng bộ về đường bộ, hàng không, đường biển, cùng lợi thế cửa khẩu Móng Cái – điểm trung chuyển hàng hóa quốc tế sầm uất. Năm 2025, tỉnh đóng góp 2,87% quy mô GRDP cả nước và 9,4% của vùng Đồng bằng sông Hồng; đồng thời đóng góp 4,1% vào tăng trưởng cả nước và 11,3% của vùng; có 247 dự án FDI với tổng vốn đăng ký 17,05 tỷ USD, đứng thứ 7 cả nước. Khi chuyển sang mô hình "thành phố Quảng Ninh", những con số này được kỳ vọng không chỉ tăng lên, mà còn được gắn với một cấu trúc đô thị – đặc khu minh bạch, kỷ luật và gắn chặt với quy hoạch không gian vùng.
Hai cực tăng trưởng mới của Đồng bằng sông Hồng và bài toán phát triển đô thị
Chính phủ khi trình Quốc hội đã xác định rõ mục tiêu: thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh nhằm tạo động lực hình thành hai cực tăng trưởng mới của vùng Đồng bằng sông Hồng và cả nước. Đây là thông điệp chính sách mạnh mẽ: không thể tiếp tục phụ thuộc vào một số đô thị truyền thống như Hà Nội hay Hải Phòng, mà cần một mạng lưới các trung tâm phát triển đô thị phân tán, có sức lan tỏa, gắn kết hạ tầng liên vùng. Bắc Ninh – cửa ngõ phía Đông Bắc Thủ đô – và Quảng Ninh – cửa ngõ biển và biên giới – trở thành hai điểm tựa mới cho chuỗi hành lang kinh tế kết nối ASEAN với Trung Quốc.
Quyết định lập hai thành phố này không đứng riêng rẽ, mà gắn chặt với chiến lược phát triển đô thị và quy hoạch khu vực của Chính phủ: quy hoạch chung đô thị Bắc Ninh đến năm 2050, tầm nhìn đến năm 2075, cùng hệ thống quy hoạch phân khu, quy hoạch khu chức năng tại Quảng Ninh. Chính phủ nhấn mạnh đây là bước đi dựa trên căn cứ chính trị, pháp lý và thực tiễn đã được Trung ương, Bộ Chính trị xem xét, qua đó tạo tiền đề quan trọng để hai địa phương phát triển đúng định hướng chiến lược. Nói thẳng, đây là cách Nhà nước đặt phát triển đô thị lên vị trí trung tâm trong chiến lược vùng Đồng bằng sông Hồng.
Thời điểm hiệu lực, cấu trúc hành chính và ý nghĩa cân bằng phát triển
Cơ quan thẩm tra của Quốc hội tán thành để nghị quyết thành lập thành phố Quảng Ninh có hiệu lực từ ngày 1/9, còn nghị quyết thành lập thành phố Bắc Ninh có hiệu lực từ ngày 20/9. Việc hai thành phố được thành lập gần như song song cho thấy mục tiêu rõ ràng: tạo thế cân bằng phát triển giữa một cực biển – biên giới và một cực công nghiệp – dịch vụ nội địa, tránh tập trung quá mức vào một phía nào của vùng Đồng bằng sông Hồng.
Theo yêu cầu thẩm tra, Chính phủ phải chỉ đạo UBND tỉnh Bắc Ninh khẩn trương chuẩn bị, kiện toàn tổ chức bộ máy, thay đổi con dấu và các điều kiện cần thiết cho hoạt động của chính quyền đô thị mới ngay sau khi nghị quyết được thông qua. Trước mắt, đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức tại các cơ quan trong hệ thống chính trị tỉnh Quảng Ninh và Bắc Ninh được giữ nguyên, sau đó sẽ sắp xếp phù hợp với chính quyền đô thị. Điểm cốt lõi là: nếu bộ máy không chuyển từ tư duy "tỉnh hành chính" sang "thành phố đô thị", lợi thế mới sẽ bị triệt tiêu. Hai thành phố Bắc Ninh và Quảng Ninh chỉ thật sự trở thành động lực tăng trưởng khi cải cách thể chế đi cùng với danh xưng mới.
