Thông tư 86: Từ phong trào tự phát đến khung pháp lý STEM có trách nhiệm
Thông tư 86 về giáo dục STEM trong trường phổ thông là văn bản quy định nguyên tắc tổ chức, cơ chế phối hợp và trách nhiệm của các bên liên quan, nhằm đưa hoạt động STEM từ những mô hình đơn lẻ, tự phát trở thành một cấu phần có định hướng, có đánh giá và có nguồn lực trong hệ thống giáo dục phổ thông, gắn với chương trình hiện hành và nhu cầu nhân lực tương lai.
Điểm đáng nói không phải ở việc “có STEM” trong nhà trường – điều vốn đã diễn ra nhiều năm – mà ở chỗ STEM lần đầu được đặt trong một hành lang pháp lý STEM với vai trò, quyền hạn và trách nhiệm phân bổ rõ ràng giữa nhà trường, địa phương và các đối tác xã hội. Trước đây, giáo dục STEM trường phổ thông chủ yếu dựa trên các công văn rời rạc, phụ thuộc vào điều kiện từng trường, thiếu cơ chế và nguồn lực đồng bộ. Chính khoảng trống này khiến nhiều mô hình hay không thể nhân rộng, giáo viên nhiệt huyết nhưng loay hoay, còn học sinh thì chỉ được trải nghiệm STEM như hoạt động ngoại khóa “trang trí” hơn là một phương thức học tập nghiêm túc.
Hệ sinh thái giáo dục STEM: Khái niệm mới, cách tiếp cận mới
Điểm đột phá nhất của Thông tư 86 là lần đầu tiên đưa khái niệm “hệ sinh thái giáo dục STEM” vào văn bản quản lý, coi đây là mạng lưới gồm trường phổ thông, đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và các chủ thể liên quan, được kết nối bằng cơ chế phối hợp và nguồn lực chung. Đây không phải chi tiết kỹ thuật, mà là tuyên bố chính trị: STEM không thể phát triển nếu chỉ là việc nội bộ của một trường.
Thông tư 86 quy định học sinh học STEM thông qua trải nghiệm, thực hành, thiết kế, đồng thời cho phép huy động sự phối hợp tích cực giữa gia đình, nhà trường và doanh nghiệp. Một hiệu trưởng nhận xét: “Thông tư 86 quy định rất rõ nguyên tắc tổ chức giáo dục STEM… Đặc biệt, lần đầu tiên khái niệm ‘hệ sinh thái giáo dục STEM’ được đề cập, tạo cơ chế cho nhà trường mạnh dạn hơn nữa trong triển khai giáo dục STEM tại đơn vị…”. Cách tiếp cận này vừa mở, vừa chặt chẽ, tạo điều kiện triển khai đồng bộ, thống nhất trong trường phổ thông.
Động lực mới cho các mô hình STEM hiện hữu trong trường phổ thông
Trên thực tế, giáo dục STEM trường phổ thông không bắt đầu từ Thông tư 86. Tại một số địa phương, từ năm 2017, các trường đã liên kết với đơn vị giáo dục STEM theo mô hình doanh nghiệp hỗ trợ phòng học, thiết bị, bồi dưỡng giáo viên và giáo trình, còn nhà trường tổ chức các tiết STEM bổ trợ. Đến nay, một thành phố lớn đã triển khai STEM ở nhiều cấp học với các hình thức: bài học STEM do giáo viên thiết kế, hoạt động trải nghiệm, nghiên cứu khoa học – kỹ thuật.
Một trường trung học phổ thông từng chỉ triển khai STEM qua câu lạc bộ, nhưng từ năm học 2025–2026 đã mạnh dạn đưa STEM thành tiết học gắn với bài học ở khối 10 và 11. Các tiết học này giúp học sinh đào sâu, vận dụng kiến thức, sử dụng thiết bị và kết hợp nhiều môn để giải quyết yêu cầu thực tiễn. Một trường khác xây dựng câu lạc bộ STEM do tổ Hóa phụ trách, tham gia các cuộc thi sáng tạo trong nước và quốc tế, đạt nhiều kết quả tích cực. Thông tư 86 không tạo ra phong trào mới từ con số 0, mà cung cấp “đường băng” để những mô hình này cất cánh thay vì mãi ở quy mô thí điểm.
STEM hướng nghiệp: Cú hích đổi mới phương pháp dạy học của giáo viên
Thông tư 86 sẽ không có ý nghĩa nếu giáo viên vẫn dạy theo lối “đọc – chép”. Giáo dục STEM chỉ sống được khi nó trở thành phương thức dạy học hướng nghiệp, gắn kiến thức với bài toán thực tế. Tại một trường liên cấp, giáo viên được tập huấn thường xuyên, có hệ thống, tiếp cận mô hình 5E, dạy học dự án, quy trình thiết kế kỹ thuật và tổ chức hoạt động liên môn. 100% đội ngũ giáo viên STEM của trường này đã tham gia đào tạo tại một tổ chức chuyên về STEM ở Mỹ và đạt chứng nhận chuyên môn.
Ở đó, giáo viên được yêu cầu không chỉ nắm vững kiến thức bộ môn mà còn phải kết nối kiến thức giữa các ngành, giữa lý thuyết với thực tiễn, dẫn dắt học sinh trải nghiệm, thực hành và tự đánh giá kết quả rèn luyện. Từ các dự án thực tiễn, liên môn, học sinh phát triển tư duy phản biện, sáng tạo, khả năng giải quyết vấn đề, hợp tác, giao tiếp; các em được khuyến khích đặt câu hỏi, thử nghiệm giả thuyết, chấp nhận sai sót và cải tiến giải pháp. Đây chính là “giáo dục STEM hướng nghiệp” theo nghĩa đúng: dùng vấn đề thật của đời sống để buộc cả thầy và trò rời khỏi vùng an toàn của bài tập sách giáo khoa.
Đồng bộ bốn trụ cột: Chương trình – giáo viên – cơ sở vật chất – đánh giá
Nếu Thông tư 86 là khung, thì chất lượng triển khai phụ thuộc vào mức độ đồng bộ của bốn trụ cột: chương trình, đội ngũ, cơ sở vật chất và đánh giá. Từ kinh nghiệm thực tế, một chuyên gia nhấn mạnh: để triển khai giáo dục STEM hiệu quả cần có sự đồng bộ giữa chương trình giảng dạy, đội ngũ giáo viên, cơ sở vật chất và phương pháp đánh giá. Bà phân tích thêm: năng lực nhà giáo là then chốt và cần bồi dưỡng liên tục, trong khi ba yếu tố còn lại phải được đầu tư hoặc duy trì ở mức tương xứng.
Ở cấp tiểu học, một hiệu trưởng ghi nhận STEM giúp học sinh hình thành năng lực từ sớm, thông qua hoạt động nhóm, thử nghiệm, sáng tạo và kiểm chứng kiến thức, qua đó vận dụng điều đã học vào thực tiễn. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo mỗi trường phải chọn hình thức triển khai phù hợp với đối tượng học sinh, khai thác hiệu quả trang thiết bị và thiết chế văn hóa hiện có, đồng thời nâng cao năng lực tổ chức giáo dục STEM cho đội ngũ giáo viên. Một phó hiệu trưởng trung học phổ thông kỳ vọng Thông tư 86 sẽ giúp hoạt động STEM đi vào chiều sâu nhờ cơ chế hỗ trợ kinh phí và đầu tư đồng bộ phòng học chức năng, phòng STEM.
Từ văn bản đến lớp học: Thông tư 86 sẽ thành công nếu…
Thông tư 86 trao quyền và cũng đặt trách nhiệm rõ ràng cho địa phương. UBND các tỉnh, thành phố được giao vai trò xây dựng kế hoạch, ban hành chính sách và bố trí nguồn lực triển khai giáo dục STEM phù hợp điều kiện và định hướng phát triển của địa phương. Đây là cơ hội để STEM phát triển rộng khắp, thay vì phụ thuộc vào nỗ lực riêng lẻ của từng trường. Tiến sĩ Nguyễn Thanh Nga nhận định Thông tư 86 tạo ra những điều kiện thuận lợi chưa từng có để giáo dục STEM trong trường phổ thông phát triển tương xứng với yêu cầu thực tiễn.
Nhưng văn bản không tự biến thành tiết học. Để Thông tư 86 không dừng ở khẩu hiệu, cần ba bước song hành: địa phương phải coi STEM là ưu tiên trong quy hoạch nguồn nhân lực; nhà trường phải xây dựng kế hoạch hệ sinh thái giáo dục STEM gắn với Chương trình giáo dục phổ thông 2018, khơi dậy hứng thú tìm tòi, sáng tạo và tạo nền tảng cho cấp học tiếp theo; và giáo viên phải được trao quyền thử nghiệm, sai và sửa trong khuôn khổ đánh giá mới. Nếu làm được, STEM sẽ không còn là “tiết học lạ” mà trở thành cách học bình thường của một nền giáo dục hướng tới tương lai.
