Thiếu sách giáo khoa: Khủng hoảng lặp lại ngay sau lễ khai giảng
Thiếu sách giáo khoa là tình trạng nhiều học sinh đã bước vào năm học mới nhưng vẫn không thể mua đủ bộ sách cần thiết, khiến phụ huynh phải chạy khắp nơi tìm mua, xin lại sách cũ, hoặc dùng bản photo tạm thời để con có tài liệu học tập tối thiểu cho các môn học trên lớp.
Năm học 2026-2027 đã chính thức bắt đầu nhưng tại nhiều địa phương, trong đó có Hà Nội, không ít phụ huynh vẫn phải chạy đôn chạy đáo mua sách giáo khoa cho con. Những kệ sách giáo khoa 2026-2027 trống trơn, chỉ còn sách bài tập và tham khảo, trở thành hình ảnh quen thuộc những ngày sau lễ khai giảng. Điều đáng nói là đây không còn là sự cố bất ngờ mà là một vòng lặp: hễ vào năm học mới là câu chuyện thiếu sách giáo khoa, khó mua sách giáo khoa, lại bùng lên với cùng kịch bản. Nếu mỗi mùa tựu trường, phụ huynh vẫn phải “đỏ mắt” săn sách, thì rõ ràng hệ thống cung ứng đang có vấn đề cấu trúc chứ không phải một trục trặc nhỏ.
Phụ huynh huy động tổng lực: từ nhóm mạng xã hội đến sách cũ, photo
Khi kệ sách trống rỗng, phụ huynh không còn lựa chọn nào khác ngoài việc tự xoay xở. Nhiều người kể lại hành trình mua sách giáo khoa giống như một cuộc “săn hàng hiếm”: lượn hết cửa hàng này đến cửa hàng khác, gọi điện khắp nơi vẫn không đủ bộ sách cho con. Có người phải đăng bài lên các hội nhóm mạng xã hội để hỏi địa chỉ bán sách, tìm sách cũ, nhờ người quen ở tỉnh khác mua giúp, rồi gửi về quê.
Không tìm được sách, nhiều gia đình buộc phải xin lại sách đã qua sử dụng hoặc photocopy tạm những phần cần thiết. Một phụ huynh chia sẻ, con đã đi học nửa tháng nhưng vẫn thiếu sách, đến mức bị giáo viên nhắc ngay trên lớp. Cảnh phụ huynh cầm bản photo đen trắng, ghim tạm cho con học không còn là chuyện lạ; nó là biểu tượng cho cách cộng đồng phải tự tạo ra “chuỗi cung ứng chắp vá” để bù đắp cho một hệ thống chính thức vận hành thiếu linh hoạt.
Giá sách tăng cao và gánh nặng tài chính vô hình
Thiếu sách giáo khoa không chỉ là câu chuyện học tập bị gián đoạn, mà còn là bài toán tiền bạc. Khi nguồn cung khan hiếm, giá sách tăng cao trở thành hệ quả dễ đoán. Một phụ huynh phản ánh, ba cuốn sách giáo khoa bản đen trắng được bán với giá 80.000 đồng, trong khi tổng giá niêm yết chỉ khoảng 43.000 đồng. Đây là một ví dụ điển hình cho việc giá sách bị đẩy lên gần gấp đôi chỉ vì khan hiếm.
Với các gia đình có nhiều con đang đi học, việc mua sách giáo khoa 2026-2027 đã là khoản chi đáng kể; khi phải mua thêm sách cũ giá cao, sách photo, hoặc đặt hàng nhiều nơi khác nhau, gánh nặng càng lớn. Trớ trêu là sách photo vừa đắt hơn giá niêm yết, vừa kém chất lượng, nhưng phụ huynh vẫn phải chấp nhận vì không thể để con vào lớp mà không có sách. Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa, vì thế, bộc lộ rõ bất công: những gia đình yếu thế luôn là người chịu thiệt đầu tiên khi thị trường bị méo mó.
Điểm nghẽn hệ thống: tâm lý chờ miễn phí hay đặt hàng chậm chỉ là phần nổi
Nhà xuất bản cho rằng một nguyên nhân chính của thiếu sách giáo khoa là tâm lý chờ đợi chính sách miễn phí, khiến một số trường và học sinh không đăng ký, đặt hàng trước với các công ty sách thiết bị địa phương. Điều này dẫn tới tình trạng những ngày cận năm học, lượng lớn phụ huynh dồn dập mua sách tại các cửa hàng bán lẻ, gây thiếu cục bộ. Theo nhà xuất bản, nhu cầu tăng cao trong thời gian ngắn và việc nhiều trường đăng ký muộn tiếp tục làm trầm trọng thêm vấn đề.
Một câu trích dẫn đáng chú ý là: "Tính đến ngày 3/9, nhà xuất bản đã in và phát hành 228 triệu bản sách giáo khoa cùng hơn 84 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo". Tháng 9, họ dự kiến in bổ sung khoảng 17 triệu bản để đáp ứng nhu cầu thực tế và làm nguồn dự phòng. Những con số này cho thấy năng lực sản xuất không hề nhỏ, nhưng vấn đề nằm ở khâu dự báo nhu cầu, đăng ký, phân phối. Khi phụ huynh buộc phải “đi chợ lẻ” trong một hệ thống lẽ ra được tổ chức theo đặt hàng trước, thì mỗi sai lệch nhỏ ở đầu chuỗi cũng đủ gây hiệu ứng dây chuyền đến từng lớp học.
Bài học từ khủng hoảng: Không thể tiếp tục trông chờ vào sự chịu đựng của phụ huynh
Năm học 2026-2027 cũng là năm đầu tiên triển khai thống nhất bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống trên toàn quốc. Điều này khiến nhu cầu chuyển đổi bộ sách tăng mạnh, càng làm lộ rõ sự mong manh của chuỗi cung ứng khi thiếu kịch bản dự phòng. Nhân viên nhà sách phải hẹn phụ huynh “khoảng thứ 4-5 sẽ có sách về”, trong khi học sinh đã ngồi lớp từ nhiều ngày trước – đó là một nghịch lý không nên tồn tại trong một hệ thống giáo dục được tổ chức bài bản.
Thiếu sách giáo khoa không phải là lỗi riêng của phụ huynh chờ miễn phí hay trường đặt hàng muộn; đó là một minh chứng rằng hệ thống hiện tại chưa đặt học sinh ở vị trí trung tâm khi tổ chức nguồn lực. Khi mỗi năm, cộng đồng lại phải tự xây dựng các nhóm chia sẻ, trao đổi sách cũ, hướng dẫn photo, thì rõ ràng chính sách chưa đáp ứng được thực tế. Nếu không coi câu chuyện mua sách giáo khoa là một dịch vụ công phải vận hành ổn định như điện, nước, thì khủng hoảng thiếu sách sẽ còn lặp lại, và người trả giá vẫn là những đứa trẻ bị nhắc nhở vì không có sách trên bàn.
