Hai dự án BOT giao thông chiến lược và câu chuyện quyền lực hạ tầng
Dự án BOT giao thông là mô hình đầu tư xây dựng – khai thác – chuyển giao trong đó nhà đầu tư bỏ vốn xây hạ tầng, vận hành thu phí hoàn vốn trong thời hạn hợp đồng rồi bàn giao cho Nhà nước, qua đó nắm quyền ảnh hưởng lớn đến cách tổ chức và điều tiết dòng phương tiện trên tuyến đường đó. TP.HCM vừa phê duyệt kết quả lựa chọn nhà đầu tư cho hai dự án hạ tầng giao thông lớn theo hình thức BOT, gồm một đoạn thuộc Vành đai 4 TP.HCM và dự án nâng cấp, mở rộng Quốc lộ 13. Tổng mức đầu tư của hai dự án này vượt hơn 11.500 tỷ đồng, thể hiện bước xoay mạnh sang huy động nguồn lực xã hội cho hạ tầng giao thông. Câu hỏi quan trọng không chỉ là ai được chọn, mà là bản hồ sơ năng lực, động cơ kinh doanh và khả năng quản trị giao thông của họ sẽ tác động thế nào đến dòng xe ra vào Sài Gòn trong vài thập kỷ tới.
Tập đoàn Sơn Hải và 18,25 km Vành đai 4 TP.HCM: một phép thử BOT không dùng vốn Nhà nước
Ở dự án thành phần 2.1 Vành đai 4 TP.HCM, Tập đoàn Sơn Hải được lựa chọn làm nhà đầu tư đoạn cao tốc từ ngã tư Tóc Tiên – Châu Pha đến cầu Châu Đức. Tuyến Ring Road 4 Sài Gòn này dài khoảng 18,25 km, đi qua xã Châu Pha, Châu Đức và phường Tân Thành, sử dụng khoảng 194,53 ha đất. Điểm đáng chú ý, đây là dự án BOT giao thông với tổng vốn đầu tư hơn 5.247 tỷ đồng, sử dụng 100% nguồn vốn do nhà đầu tư huy động, không dùng vốn Nhà nước. Thời gian thu phí hoàn vốn dự kiến khoảng 21 năm, trong khi thời hạn hợp đồng dự án là 23 năm 3 tháng. Toàn tuyến Vành đai 4 TP.HCM dài khoảng 160 km, tổng mức đầu tư hơn 120.400 tỷ đồng, giữ vai trò kết nối đô thị trung tâm với các địa phương Đông Nam Bộ, hệ thống cao tốc, cảng biển, sân bay Long Thành và các trung tâm công nghiệp, logistics trong khu vực. Việc một nhà đầu tư hạ tầng như Sơn Hải ôm trọn phần vốn tự có cho đoạn tuyến này biến họ thành tác nhân quyết định tiến độ, chất lượng lẫn cách tổ chức thu phí trên một trục giao thông ngoại vi sẽ dẫn dòng xe tránh khỏi lõi đô thị. Câu hỏi đặt ra là một hợp đồng 23 năm đủ ràng buộc trách nhiệm vận hành, hay quyền lực thu phí dài 21 năm sẽ khiến người đi đường phải chấp nhận mọi điều chỉnh giá vé để đổi lấy việc hoàn thiện Ring Road 4 Sài Gòn.
Liên danh CII – CII PPP – IMIC và cú mở rộng Quốc lộ 13: BOT kéo dài 22 năm 7 tháng
Song song với Vành đai 4 TP.HCM, thành phố lựa chọn liên danh CTCP Đầu tư Hạ tầng Kỹ thuật TP.HCM (CII), Công ty TNHH Đối tác Công tư CII (CII PPP) và CTCP Xây dựng Hạ tầng IMIC làm nhà đầu tư dự án nâng cấp, mở rộng Quốc lộ 13, đoạn từ cầu Bình Triệu đến ranh tỉnh Bình Dương trước sáp nhập. Dự án dài khoảng 5,9 km với tổng mức đầu tư khoảng 6.276 tỷ đồng, thực hiện theo hình thức BOT. Quốc lộ 13 sẽ được nâng cấp lên quy mô 10–14 làn, trong đó có khoảng 3,75 km đường trên cao 4 làn, tốc độ thiết kế 80 km/h; phần đường song song có 8–10 làn, tốc độ 60 km/h. Liên danh dự kiến bố trí hơn 941 tỷ đồng vốn chủ sở hữu, còn lại hơn 5.334 tỷ đồng từ vốn vay và các nguồn huy động khác. Theo cam kết, thời gian thu phí hoàn vốn khoảng 22 năm 7 tháng, thời hạn hợp đồng khoảng 25 năm 10 tháng, đồng thời thời gian thu phí sẽ giảm ít nhất 5% so với phương án được phê duyệt. Trong bối cảnh Quốc lộ 13 đã quá tải nhiều năm, nhu cầu nâng cấp, mở rộng trở nên cấp bách, việc giao tuyến cửa ngõ phía Bắc này cho một liên danh nhà đầu tư hạ tầng có kinh nghiệm BOT vừa là cơ hội giải tỏa tắc nghẽn, vừa là bước trao quyền kiểm soát lâu dài đối với luồng xe ra vào từ Bình Dương và khu vực phía Bắc.
BOT, dòng vốn xã hội và những ràng buộc cần thiết cho quyền thu phí kéo dài
Thoạt nhìn, hai dự án BOT giao thông trên là tin tích cực: thành phố bổ sung nguồn lực xã hội cho hạ tầng chiến lược, trong bối cảnh ngân sách khó có thể một mình gánh hơn 11.500 tỷ đồng. Vành đai 4 TP.HCM và Quốc lộ 13 sau khi được hoàn thiện sẽ bổ sung các trục phân luồng, giảm áp lực lên khu trung tâm, đồng thời gia tăng kết nối liên vùng với các cao tốc, cảng biển, sân bay và cực công nghiệp. Theo một quyết định phê duyệt, "The project is implemented under a build-operate-transfer (BOT) contract, with a total investment of over 5,247 billion VND, using 100% investor capital and no state capital". Nhưng đổi lại, thành phố phải chấp nhận việc giao quyền thu phí hàng chục năm cho nhà đầu tư hạ tầng. Các con số 21 năm, 22 năm 7 tháng hoàn vốn và hợp đồng tới hơn 25 năm đồng nghĩa với việc điều hành giao thông trên những tuyến xương sống này gắn chặt với chiến lược kinh doanh của doanh nghiệp, không chỉ với quy hoạch đô thị. Nếu không có cơ chế giám sát độc lập, minh bạch dữ liệu lưu lượng và công thức điều chỉnh giá vé, BOT rất dễ trượt từ công cụ huy động vốn thành gánh nặng dài hạn cho người sử dụng.
Kết luận: Nhà đầu tư hạ tầng đang nắm chìa khóa các vành đai Sài Gòn
Việc công bố chính thức nhà đầu tư Vành đai 4 TP.HCM và Quốc lộ 13 cho thấy một thực tế: các nhà đầu tư hạ tầng tư nhân đang nắm giữ chìa khóa vận hành những tuyến đường sẽ định hình sự phân bố dòng xe ra vào Sài Gòn trong nhiều thập kỷ. Sơn Hải với đoạn Ring Road 4 Sài Gòn không dùng vốn Nhà nước, và liên danh CII – CII PPP – IMIC với Quốc lộ 13 vốn vay lớn, cùng chung một mô hình BOT giao quyền thu phí dài hạn. Nhìn ở góc độ tích cực, đó là một cách chia sẻ rủi ro tài chính, tăng tốc thi công và mở rộng mạng lưới giao thông vòng ngoài khi thành phố đang đồng thời hoàn thiện Vành đai 2, 3 và 4. Tuy nhiên, để các tuyến đường chiến lược này thực sự phục vụ lợi ích đô thị thay vì lợi ích cổ đông ngắn hạn, TP.HCM cần biến các hợp đồng BOT dài trên 20 năm thành công cụ ràng buộc chặt chẽ về chất lượng, tiến độ và khả năng điều tiết giao thông, thay vì chỉ là giấy phép thu phí. Khi đó, nhà đầu tư hạ tầng sẽ là đối tác cùng kiến tạo cấu trúc giao thông mới, chứ không chỉ là người gác cổng trạm thu phí.
