Festival làng nghề Hà Nội: từ Hoàng thành Thăng Long ra thế giới
Festival Bảo tồn và Phát triển làng nghề toàn cầu là một sự kiện văn hóa – kinh tế – đối ngoại tập trung vào bảo tồn di sản thủ công, kết nối nghệ nhân, nhà thiết kế, doanh nghiệp và các đối tác quốc tế để tạo ra hướng phát triển mới cho làng nghề gắn với kinh tế xanh và du lịch bền vững.
Điểm đáng nói nhất của festival làng nghề Hà Nội lần này không phải ở quy mô, mà ở tham vọng: biến Hoàng thành Thăng Long thành “ngã tư” của tinh hoa thủ công năm châu. Festival Bảo tồn và Phát triển làng nghề toàn cầu lần thứ nhất diễn ra từ ngày 13 đến 16/11 tại Hoàng thành Thăng Long, với không gian khoảng 10.000 m². Sự kiện dự kiến đón khoảng 200 đại biểu quốc tế đến từ 40–50 quốc gia và vùng lãnh thổ thuộc 5 châu lục. Đây không chỉ là một hội chợ sản phẩm, mà là tuyên bố rằng gốm sứ truyền thống Việt Nam và các nghề thủ công khác đủ tầm tham gia cuộc chơi toàn cầu.
Chủ đề “Hội tụ bản sắc văn hóa làng nghề - Kết nối tinh hoa toàn cầu” cho thấy rõ định hướng: bảo tồn di sản thủ công không phải để cất vào bảo tàng, mà để bước ra thị trường quốc tế với bản sắc riêng. Theo kế hoạch, festival bố trí 10 không gian chính, từ trưng bày, trình diễn, bảo tồn sản phẩm thủ công đến thiết kế sáng tạo, chuyển đổi số, Net-Zero, triển lãm ảnh, hoa – cây cảnh, văn hóa và ẩm thực. Cách tổ chức này buộc làng nghề phải nhìn lại mình: hoặc đổi mới trên nền truyền thống, hoặc bị bỏ lại phía sau.
Gốm sứ truyền thống Việt Nam: cơ hội vàng tại sân chơi toàn cầu
Nếu phải chọn một ngành để kể câu chuyện “từ đất lên thế giới”, đó chính là gốm sứ truyền thống Việt Nam. Festival lần này dành ưu tiên đặc biệt cho gốm sứ Bát Tràng – một trong bốn làng nghề Hà Nội đã được Hội đồng Thủ công Thế giới công nhận là thành viên mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo. Đây là cơ hội hiếm có để gốm Việt đối thoại trực tiếp với các dòng gốm quốc tế, không qua trung gian triển lãm hay nhà sưu tập.
Tại không gian gốm sứ Bát Tràng, nghệ nhân sẽ giới thiệu các sản phẩm đặc trưng cùng những công đoạn tạo hình, trang trí sản phẩm ngay tại chỗ. Điều này biến khu trưng bày thành một xưởng mở, nơi khách quốc tế có thể quan sát từ khối đất thô đến sản phẩm hoàn thiện. Một câu nói đáng trích dẫn ở đây là: “Mỗi làng nghề dự kiến được bố trí một khu vực riêng với diện tích 90 m² để trưng bày, trình diễn và tạo tác trực tiếp”. Với gốm, 90 m² không lớn, nhưng đủ để kể một câu chuyện thuyết phục nếu nghệ nhân biết nhấn vào kỹ thuật, men màu, hoa văn và triết lý sống sau mỗi chiếc bình, chiếc bát.
Điều đáng tiếc là nhiều làng gốm khác của Việt Nam chưa có mặt trong danh sách ưu tiên, nhưng điều đó cũng đặt ra áp lực tích cực: muốn bước vào sân chơi như festival làng nghề Hà Nội, các làng gốm phải nâng chất lượng sản phẩm, câu chuyện thương hiệu và khả năng giao tiếp quốc tế. Festival này không chỉ là sân khấu cho Bát Tràng, mà là phép thử cho cả hệ sinh thái gốm sứ truyền thống Việt Nam xem đã sẵn sàng cho chuỗi giá trị toàn cầu hay chưa.
Bảo tồn di sản thủ công gắn với kinh tế xanh và du lịch bền vững
Điểm khác biệt của festival không nằm ở số gian hàng, mà ở cách đặt bảo tồn di sản thủ công trong mối quan hệ trực tiếp với kinh tế xanh và du lịch bền vững. Sự kiện được kỳ vọng tạo động lực kết nối giao thương, thu hút đầu tư và phát triển du lịch làng nghề trên cơ sở gìn giữ bản sắc văn hóa, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi xanh. Nói cách khác, đây là phép thử cho mô hình “bảo tồn có lợi nhuận” – nơi di sản sống được bằng chính giá trị kinh tế của mình.
Festival bố trí các không gian về thiết kế sáng tạo, chuyển đổi số, Net-Zero và bảo tồn sản phẩm thủ công, cho thấy định hướng rõ ràng: làng nghề không thể tiếp tục sản xuất theo kiểu cũ nếu muốn tồn tại trong bối cảnh mới. Với gốm sứ truyền thống Việt Nam, điều này đồng nghĩa với việc phải giảm lãng phí năng lượng, kiểm soát khí thải lò nung, sử dụng nguyên liệu thân thiện hơn mà vẫn giữ được chất men và màu. Nếu làm tốt, gốm không chỉ là sản phẩm lưu niệm, mà trở thành biểu tượng của du lịch bền vững gắn với câu chuyện môi trường.
Tuy nhiên, mô hình này không phải không có mặt trái. Các nguồn tin đã cảnh báo rằng để phát triển bền vững, khai thác du lịch phải song hành với bảo tồn không gian văn hóa, duy trì chất lượng sản phẩm và cải thiện môi trường tại điểm đến. Hoạt động đón khách cần phù hợp với điều kiện thực tế của từng làng nghề, tránh thương mại hóa quá mức hoặc làm mai một kỹ thuật, tập quán và những giá trị tạo nên bản sắc riêng. Nếu festival chỉ dừng ở vài ngày sôi động, còn sau đó làng nghề lại quay về kiểu sản xuất rẻ – nhanh – nhiều, thì mọi khẩu hiệu về bảo tồn và kinh tế xanh sẽ chỉ là khẩu hiệu.
Ai được lợi từ festival – và cần chuẩn bị gì?
Festival Bảo tồn và Phát triển làng nghề toàn cầu không phải là sân chơi chung chung; nó nhắm khá rõ vào ba nhóm: nghệ nhân – cơ sở sản xuất, chính quyền địa phương và thế hệ trẻ. Đây là cơ hội để các cơ sở sản xuất tìm kiếm thị trường mới, tiếp cận xu hướng tiêu dùng, cải tiến mẫu mã và nâng cao năng lực cạnh tranh. Ông Nguyễn Đình Hoa đã đề nghị các địa phương tích cực vận động nghệ nhân, thợ giỏi, cơ sở sản xuất và doanh nghiệp tham gia, cho thấy festival chỉ có ý nghĩa khi người làm nghề thực sự nhập cuộc.
Với chính quyền, festival là phép đo năng lực tổ chức, khả năng phối hợp giữa ngành nông nghiệp, môi trường, văn hóa và du lịch. Các ý kiến từ cơ sở đã nhấn mạnh nhu cầu sớm thống nhất lịch trình tham quan, số lượng khách và nội dung hoạt động tại làng nghề để chủ động chọn nghệ nhân, chuẩn bị sản phẩm, bố trí thuyết minh và xây dựng chương trình trải nghiệm phù hợp. Nếu khâu này làm hời hợt, du khách quốc tế sẽ chỉ thấy một phiên bản “diễn lại” chứ không phải đời sống thật của làng nghề.
Với người trẻ, festival là lời mời tham gia vào tương lai của làng nghề. Việc tôn vinh nghệ nhân, thợ giỏi và người lao động được kỳ vọng sẽ khuyến khích thế hệ trẻ tiếp nối nghề truyền thống. Nhưng để họ ở lại, làng nghề phải chứng minh rằng làm gốm, dệt lụa hay khảm trai có thể mang lại thu nhập ổn định và môi trường làm việc đáng sống. Festival chỉ là điểm khởi đầu; phần còn lại phụ thuộc vào việc các làng nghề có dám thay đổi mô hình quản trị, chia sẻ lợi ích công bằng và mở cửa cho ý tưởng mới hay không.
Kết luận: Festival chỉ là bước mở màn cho hành trình dài của gốm Việt
Nhìn tổng thể, festival làng nghề Hà Nội tại Hoàng thành Thăng Long là một bước đi đúng: nó đặt gốm sứ truyền thống Việt Nam và các nghề thủ công khác vào trung tâm câu chuyện bảo tồn di sản thủ công gắn với kinh tế xanh và du lịch bền vững. Với khoảng 200 đại biểu quốc tế từ 40–50 quốc gia và vùng lãnh thổ, sự kiện này đủ tầm để trở thành “cửa sổ” của làng nghề Việt ra thế giới.
Nhưng festival, dù hoành tráng đến đâu, cũng chỉ là bốn ngày sự kiện. Điều quyết định là những gì diễn ra trước và sau đó: nghệ nhân có tiếp tục cải tiến kỹ thuật, doanh nghiệp có đầu tư nghiêm túc cho thiết kế và chuyển đổi số, chính quyền có kiên trì với mục tiêu Net-Zero và du lịch bền vững hay không. Nếu coi festival là đích đến, chúng ta sẽ lặp lại vòng luẩn quẩn “xong sự kiện là thôi”. Nếu coi đây là bước mở màn, gốm Việt và các làng nghề hoàn toàn có thể xây dựng một chiến lược dài hơi để hiện diện ổn định trong chuỗi giá trị thủ công toàn cầu.
Câu hỏi cuối cùng không phải là festival có thành công hay không, mà là: sau khi đèn sân khấu tắt, liệu mỗi chiếc bình gốm, tấm lụa, bức khảm trai có tìm được chỗ đứng xứng đáng trong đời sống đương đại? Câu trả lời nằm trong tay chính những người làm nghề – những người sẽ quyết định di sản của mình là câu chuyện hoài niệm hay là tương lai sống động.
