Làng nghề gốm truyền thống: từ niềm tự hào đến bài toán sinh kế
Làng nghề gốm truyền thống là những cộng đồng thủ công lâu đời, nơi kỹ thuật nặn, tạo hình, nung gốm được truyền qua nhiều thế hệ và gắn chặt với đời sống văn hóa, tín ngưỡng, đồng thời phải đối mặt với áp lực thị trường hiện đại và nhu cầu mưu sinh ngày càng khắt khe. Ở Việt Nam, câu chuyện của các làng gốm, guốc, sơn mài cho thấy một nghịch lý: kỹ năng tích lũy qua hàng chục năm không còn đủ để bảo đảm sinh kế làng gốm. Khi sản xuất thu hẹp, nguyên liệu khan hiếm, hàng công nghiệp giá rẻ tràn vào, người thợ buộc phải lựa chọn giữa bám nghề với thu nhập bấp bênh hay rời bỏ di sản của cha ông. Đó không chỉ là mất mát văn hóa, mà là sự đứt gãy của cả một hệ sinh thái lao động thủ công.
Thủ Dầu Một: làng nghề co cụm dưới áp lực thị trường gốm và thủ công
Vùng Thủ Dầu Một từng là cái tên gắn với làng nghề gốm sứ, sơn mài, điêu khắc gỗ, guốc mộc, nơi nhiều kỹ thuật thủ công được truyền qua các thế hệ. Nhưng hôm nay, bức tranh chung là sự thu hẹp quy mô sản xuất và sức ép cạnh tranh khiến không ít gia đình rời nghề. Đây là biểu hiện rõ ràng của áp lực thị trường gốm và các sản phẩm thủ công: hàng công nghiệp rẻ, mẫu mã thay đổi nhanh, trong khi chi phí lao động, nguyên liệu tăng. Xóm guốc Thủ Dầu Một từng có hơn 80 hộ sống bằng guốc mộc, nay chỉ còn vài hộ. Tương Bình Hiệp, làng sơn mài nổi tiếng với hơn 700 hộ, giờ chỉ còn vài chục. Những con số này là lời cảnh báo: nếu chỉ dựa vào lòng yêu nghề mà không có chiến lược thị trường, làng nghề sẽ tiếp tục co cụm.
Ba người phụ nữ và những chiến lược sống còn cho nghề guốc, sơn mài, gốm
Giữa xu hướng rời nghề, ba người phụ nữ ở Thủ Dầu Một cho thấy một thái độ khác: không chấp nhận để nghề biến thành ký ức. Ở xóm guốc, chị Nguyễn Thanh Cần quyết định khôi phục xưởng gia đình sau thời gian phải dừng vì khó tiêu thụ, tiếp tục đầu tư máy móc để nối dài nghề qua bốn thế hệ. Tại Tương Bình Hiệp, bà Lê Mộng Thắm chọn cách đa dạng hóa sản phẩm: ngoài đồ truyền thống, cơ sở phát triển thêm hàng lưu niệm, đổi mới mẫu mã nhưng vẫn giữ kỹ thuật cốt lõi của sơn mài. Còn với gốm, họa sĩ Nguyễn Thị Dũng biến nghề thành chất liệu sáng tác, kết hợp kỹ thuật thủ công với đắp nổi, chạm, lộng, men chồng màu để tạo dấu ấn cá nhân trên nền nghề gốm truyền thống. Đây là ba chiến lược khác nhau, nhưng cùng chung mục tiêu: biến bảo tồn kỹ thuật thủ công thành một sinh kế khả thi.
Nghệ nhân gốm Chăm Bình Đức: giữ lửa kỹ thuật giữa thiếu nguyên liệu
Nếu Thủ Dầu Một chịu sức ép từ hàng hóa công nghiệp, làng gốm Bình Đức của người Chăm lại đối mặt thêm bài toán nguyên liệu. Nghề gốm Bình Đức có từ lâu đời, được các gia đình Chăm duy trì qua nhiều thế hệ, và được công nhận là làng nghề gốm truyền thống cấp quốc gia. Trước đây, làng có hơn 100 hộ làm gốm, nay chỉ còn gần 20 hộ gắn bó. Lợi nhuận không cao nhưng từng đủ nuôi sống gia đình; tuy nhiên đất sét, củi đốt ngày càng khan hiếm, giá cao, khiến nhiều hộ không còn mặn mà với nghề. Trong bối cảnh đó, nghệ nhân gốm Chăm như ông Lâm Hùng Sổi – người gắn bó với nghề hơn 30 năm – chọn cách giao cơ sở cho con gái tiếp quản để bản thân tập trung truyền dạy, trình diễn tại lễ hội Katê và trường học, đưa nghề đến gần công chúng. Ông kiến nghị quy hoạch khu nguyên liệu để có thể tiếp tục truyền nghề cho thế hệ trẻ và giữ sinh kế làng gốm.
Giữa bảo tồn và thích ứng: nghề có sống được mới mong sống lâu
Điểm chung của Thủ Dầu Một và Bình Đức là họ không chỉ bảo tồn kỹ thuật thủ công, mà còn phải đối mặt với câu hỏi gai góc: nghề có nuôi nổi người làm hay không. Ở Thủ Dầu Một, việc đổi mới mẫu mã sơn mài nhưng vẫn giữ cốt lõi truyền thống, hay biến gốm thành chất liệu nghệ thuật, là nỗ lực cân bằng giữa di sản và nhu cầu thị trường. Tại Bình Đức, đề xuất quy hoạch vùng nguyên liệu cho thấy nếu không giải quyết được chi phí và nguồn cung, mọi chương trình quảng bá chỉ dừng ở bề nổi. Câu trả lời không thể là “giữ nguyên như xưa” hay “chạy theo thị trường bằng mọi giá”, mà là chấp nhận thay đổi sản phẩm, cách bán hàng, cách kể câu chuyện, trong khi giữ lại những kỹ thuật cốt lõi. Nghề chỉ thực sự được bảo tồn khi người thợ thấy tương lai của chính mình trong đó, chứ không phải chỉ thấy quá khứ.
