Tài chính xanh Việt Nam: vấn đề không còn là thiếu vốn mà là thiếu hạ tầng
Tài chính xanh Việt Nam là quá trình thiết kế và vận hành các dòng vốn đầu tư bền vững dựa trên tiêu chuẩn ESG, khung pháp lý minh bạch và hệ sinh thái sản phẩm tài chính xanh, nhằm bảo đảm cả mục tiêu môi trường lẫn hiệu quả kinh tế, đồng thời kết nối chắc chắn vốn quốc tế với các dự án trong nước. Khác với cách hiểu phổ biến rằng Việt Nam thiếu vốn xanh, các quỹ và tổ chức quốc tế khẳng định nguồn lực dành cho phát triển bền vững vẫn rất dồi dào. Điều đang bị đánh giá thấp là khả năng hấp thụ vốn – tức chất lượng dự án, mức độ minh bạch và hạ tầng tài chính xanh đủ tin cậy để nhà đầu tư chấp nhận rủi ro dài hạn. Nếu chỉ nói về số tiền cần cho chuyển dịch khí hậu mà bỏ qua năng lực hạ tầng tài chính, Việt Nam sẽ mắc kẹt trong vòng lặp “khát vốn trên giấy, dôi vốn ngoài thực tế”.
Tại sao vốn đầu tư bền vững không tự chảy mạnh vào các dự án xanh?
Nhiều năm qua, bài toán vốn xanh thường được quy về “thiếu tiền”, trong khi cấu trúc tài chính và chất lượng dự án gần như đứng ngoài cuộc tranh luận. Bà Deedee Panuvatvanich nhấn mạnh huy động vốn xanh không chỉ là tìm nhà đầu tư, mà là xây đúng cấu trúc vốn cho từng giai đoạn dự án, từ vốn ưu đãi giai đoạn chuẩn bị đến cơ chế vốn chịu lỗ trước để hấp dẫn dòng tiền phát triển, rồi mới đến vốn thương mại. Nói cách khác, nếu không có các cơ chế chia sẻ rủi ro như blended finance hay first-loss được thiết kế tinh tế, vốn quốc tế sẽ đứng ngoài những lĩnh vực khó nhưng có ý nghĩa chuyển đổi. Khoảng trống lớn nhất hiện nay là khoảng cách giữa nguồn vốn đã cam kết và các dự án đủ điều kiện nhận vốn, cho thấy Việt Nam đang thiếu khả năng “dịch” nhu cầu đầu tư thực sang ngôn ngữ tài chính mà nhà đầu tư có thể tin tưởng.
Hạ tầng tài chính xanh: từ khung pháp lý, tiêu chuẩn ESG đến dữ liệu và chia sẻ rủi ro
Nếu điểm nghẽn nằm ở khả năng hấp thụ vốn, giải pháp không phải là tiếp tục mở rộng quy mô dự án hay kêu gọi thêm tài trợ, mà là xây một hạ tầng tài chính xanh hoàn chỉnh. Hạ tầng này phải gồm khung pháp lý tin cậy, cơ chế giải quyết tranh chấp, hệ thống giám sát, cùng các công cụ chia sẻ rủi ro như bảo lãnh, blended finance và first-loss được vận hành bài bản. Ở lớp sâu hơn là hệ thống dữ liệu và quản trị ESG: danh mục dự án đạt chuẩn quốc tế, bộ phân loại xanh quốc gia, dữ liệu khí hậu và hạ tầng dữ liệu ESG minh bạch để nhà đầu tư đánh giá rủi ro. "Điều này đòi hỏi áp dụng các chuẩn mực quốc tế về ESG, phân loại xanh, quản trị rủi ro và báo cáo tài chính để hình thành ‘ngôn ngữ chung’ giữa nhà đầu tư quốc tế và doanh nghiệp Việt Nam". Không có ngôn ngữ chung đó, thị trường tài chính xanh Việt Nam sẽ mãi là thị trường “nội bộ”, chỉ dựa vào cho vay qua ngân hàng thay vì thu hút trực tiếp vốn dài hạn.
Chất lượng dự án và tính bankable: điểm yếu lớn nhất của Việt Nam
Các chuyên gia nhất quán ở một điểm: Việt Nam không thiếu cơ hội tiếp cận vốn xanh, mà thiếu dự án đủ sức trở thành tài sản đầu tư. Nhiều công trình hạ tầng như metro, cao tốc, cảng hay nước sạch vẫn được thiết kế với mô hình thu hồi vốn dựa vào quỹ đất hoặc tài sản liên quan, thay vì dòng tiền trực tiếp từ công trình. Điều này khiến rủi ro tăng, tính bankable giảm, nhà đầu tư khó định giá và phân chia rủi ro. Theo ông Nguyễn Quang Thuân, yếu tố “xanh” không thể thay thế tính khả thi kinh tế – tài chính; dự án chỉ hấp dẫn khi mô hình kinh doanh rõ ràng và dòng tiền đủ thuyết phục. Hệ quả là dòng vốn xanh quốc tế hiện chủ yếu đi vào Việt Nam qua kênh cho vay lại của các tổ chức tín dụng trong nước, còn vốn đầu tư trực tiếp cho các dự án hàng trăm triệu đến hàng tỷ USD vẫn rất hiếm. Tài chính xanh Việt Nam vì thế mới chỉ chạm lớp bề mặt, chưa chạm tới hạ tầng cốt lõi.
Mở rộng hệ sinh thái bền vững: vượt ra khỏi trái phiếu xanh, xây trung tâm tài chính đáng tin cậy
Thị trường tài chính bền vững toàn cầu đã đi xa khỏi giai đoạn chỉ dựa vào trái phiếu xanh; ngày càng nhiều công cụ theo chủ đề như trái phiếu bền vững, trái phiếu xã hội, trái phiếu chuyển đổi, tài chính chuyển đổi và tài chính xanh dương được sử dụng đồng thời. Điều này phản ánh thực tế quá trình chuyển sang kinh tế bền vững không thể tài trợ bằng một sản phẩm duy nhất, mà cần một hệ sinh thái đủ rộng, phục vụ nhiều lĩnh vực và giai đoạn chuyển đổi khác nhau. Việt Nam vì thế không thể dừng lại ở việc “gắn nhãn” trái phiếu xanh; phải mở rộng toàn bộ hệ sinh thái tài chính bền vững, phát triển mạnh tài chính chuyển đổi cho các ngành phát thải lớn và tài chính xanh dương cho kinh tế biển. Trung tâm tài chính quốc tế được kỳ vọng trở thành hạ tầng tài chính đáng tin cậy, không chỉ là nơi ưu đãi thuế mà là nơi khung pháp lý, cơ chế sandbox, quản lý rủi ro và sản phẩm tài chính xanh cùng vận hành đồng bộ. Khi đó, dự án xanh mới có thể được chuyển hóa thành các sản phẩm như trái phiếu xanh hay trái phiếu hạ tầng để hút đa dạng dòng vốn dài hạn.
