Sách giáo khoa miễn phí: từ hỗ trợ vật chất đến công bằng giáo dục
Sách giáo khoa miễn phí là các bộ sách được cấp không thu tiền cho học sinh, thông qua ngân sách nhà nước hoặc nguồn lực xã hội, nhằm giảm gánh nặng chi phí gia đình và bảo đảm mọi trẻ em đều có cơ hội tiếp cận đầy đủ tài liệu học tập, nhất là ở những vùng biên giới, miền núi và khu vực còn nhiều khó khăn. Khi bàn về công bằng giáo dục, không thể bỏ qua câu hỏi cơ bản: học sinh vùng khó có sách để học như học sinh ở thành phố hay không. Việc cấp sách học sinh miễn phí trở thành thước đo rất cụ thể cho mức độ ưu tiên của chính quyền đối với hỗ trợ giáo dục vùng khó. Những quyết định mới ở Thanh Hóa và mô hình xã Sơn Tây Thượng (Quảng Ngãi) cho thấy các địa phương không chờ giải pháp chung, mà đang tự tìm cách hành động để bịt lỗ hổng bình đẳng ngay từ trang sách đầu tiên.
Thanh Hóa: Nhà nước đứng mũi chịu sào cho học sinh vùng biên giới
Thanh Hóa lựa chọn một hướng tiếp cận rõ ràng: dùng ngân sách nhà nước để cấp sách giáo khoa miễn phí cho học sinh vùng biên giới. Đây không phải hỗ trợ nhỏ lẻ, mà gắn với chiến lược đầu tư đồng bộ trường lớp, tài sản công và cơ chế quản lý. Theo quyết định của UBND tỉnh, từ năm học 2026-2027, học sinh tại 6 trường phổ thông nội trú tiểu học và THCS ở các xã biên giới Bát Mọt, Na Mèo, Sơn Thủy, Tam Lư, Tam Thanh, Yên Khương sẽ được cấp sách giáo khoa miễn phí. "Năm 2025, tỉnh Thanh Hóa khởi công xây dựng 6 trường phổ thông nội trú tại các xã biên giới… với tổng mức đầu tư gần 740 tỉ đồng". Cùng với đó là quy trình chặt chẽ: rà soát số lượng học sinh, kiểm kê sách hiện có, xác định danh mục cần mua, UBND xã tổng hợp gửi Sở Giáo dục và Đào tạo tham mưu cấp có thẩm quyền quyết định. Cơ chế cho mượn, thu hồi, tái sử dụng sách cũng được khuyến khích để hạn chế mua mới không cần thiết.
Sơn Tây Thượng (Quảng Ngãi): khi cộng đồng gánh phần việc của ngân sách
Nếu Thanh Hóa là ví dụ điển hình về nhà nước chủ động cấp sách học sinh vùng biên giới, thì Sơn Tây Thượng cho thấy sức mạnh của cộng đồng khi ngân sách chưa kịp đến. Là xã miền núi, đa số là đồng bào thiểu số, đời sống ở Sơn Tây Thượng vẫn còn không ít khó khăn; chi phí mua sách giáo khoa trở thành khoản tiền đáng kể với nhiều gia đình. Xuất phát từ thực tế đó, lãnh đạo xã đã bàn thảo và thống nhất vận động cá nhân, tổ chức, nhà hảo tâm đóng góp để mua sách giáo khoa tặng cho học sinh. Kết quả, 1.415 bộ sách giáo khoa mới đã được ủng hộ, tặng miễn phí cho 100% học sinh bậc Tiểu học và THCS trên địa bàn với tổng trị giá khoảng 270 triệu đồng. Đáng chú ý, cùng với vận động sách, xã cũng sắp xếp lại mạng lưới trường học, từ 6 trường giảm còn 2, tương ứng tỷ lệ giảm 66,7% để tập trung nguồn lực tốt hơn cho giáo dục.
Điểm chung của các mô hình: kết hợp nguồn lực xã hội và chính quyền
Nhìn Thanh Hóa và Sơn Tây Thượng, điểm chung nổi bật là tư duy không xem sách giáo khoa miễn phí như hoạt động từ thiện ngắn hạn, mà là một phần chính sách bảo đảm công bằng giáo dục cho học sinh vùng khó và học sinh vùng biên giới. Ở Thanh Hóa, chính quyền cấp sách giáo khoa miễn phí từ ngân sách nhưng đồng thời thiết kế cơ chế cho mượn, thu hồi, tái sử dụng, bảo đảm tiết kiệm, minh bạch và dùng tài sản công hiệu quả. Ở Sơn Tây Thượng, chính quyền xã đóng vai trò hạt nhân, đứng ra kêu gọi, kết nối các nhà hảo tâm để cung cấp sách giáo khoa miễn phí cho 100% học sinh. Hoạt động tặng sách cũ cho học sinh có hoàn cảnh khó khăn được duy trì song song, tạo thành mạng lưới hỗ trợ giáo dục vùng khó từ cả nguồn lực xã hội và bộ máy nhà nước. Những mô hình này cho thấy khi chính quyền địa phương dám chủ động, thì cộng đồng sẽ sẵn sàng đồng hành.
Có thể nhân rộng như thế nào?
Câu hỏi quan trọng không phải là có nên cấp sách giáo khoa miễn phí, mà là làm sao biến những điển hình thành chính sách thường xuyên. Thanh Hóa đã đưa việc cấp sách giáo khoa miễn phí cho học sinh vùng biên giới vào quy trình chính thức: trường rà soát nhu cầu, UBND xã tổng hợp, Sở Giáo dục và Đào tạo tham mưu, cấp có thẩm quyền phê duyệt danh mục mua sắm. Đây là khung kỹ thuật bất kỳ tỉnh nào cũng có thể tham khảo để lồng ghép nguồn ngân sách và quy định tài sản công. Với các xã có điều kiện tương tự Sơn Tây Thượng, mô hình cộng đồng – chính quyền phối hợp hoàn toàn có thể nhân rộng: xã đứng ra xây dựng kế hoạch cấp sách học sinh, công khai số lượng và nhu cầu, rồi vận động doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân. Điểm mấu chốt là coi sách giáo khoa miễn phí như cam kết lâu dài với học sinh vùng biên giới và vùng khó, thay vì sáng kiến đơn lẻ theo phong trào.
