Sách giáo khoa miễn phí: khi một xã miền núi chọn đi trước chính sách
Mô hình sách giáo khoa miễn phí ở Sơn Tây Thượng là cách chính quyền cơ sở huy động nguồn lực xã hội để tặng trọn bộ sách giáo khoa mới cho toàn bộ học sinh tiểu học và THCS, giúp các em vùng khó không còn đến lớp trong tình trạng thiếu sách, đồng thời giảm một khoản chi đáng kể cho những gia đình nghèo mỗi năm học mới.
Điểm đáng nói không phải ở con số vài trăm triệu đồng, mà ở lựa chọn chính trị và xã hội: một xã miền núi, còn nhiều thiếu thốn, dám đặt mục tiêu "không em nào đến trường thiếu sách" lên hàng đầu. Để bảo đảm học sinh có đầy đủ sách giáo khoa trước ngày khai giảng, xã Sơn Tây Thượng chủ động rà soát nhu cầu từng khối lớp và vận động các nhà hảo tâm, cán bộ, công chức, viên chức cùng chung tay hỗ trợ. Đây là một quyết định mang tính tuyên bố: giáo dục không chờ đủ điều kiện mới đầu tư, mà phải được ưu tiên dù điều kiện còn hạn hẹp.
Quy mô hành động đủ lớn để tạo dấu ấn. Địa phương đã huy động được hơn 250 triệu đồng để mua sách hỗ trợ học sinh; hưởng ứng lời kêu gọi, các cá nhân và tổ chức hảo tâm ủng hộ mua, tặng 1.415 bộ sách giáo khoa mới cho 100% học sinh tiểu học và THCS, với tổng trị giá khoảng 270 triệu đồng. Trong bối cảnh nhiều nơi còn loay hoay với bài toán sách dùng chung, sách cũ, cách làm của Sơn Tây Thượng cho thấy một tầm nhìn khác: đầu tư vào sự bình đẳng ngay từ cuốn sách đầu tiên.
Huy động nguồn lực xã hội: không phải chuyện “xin cho” mà là thiết kế mô hình
Nhiều người dễ nghĩ sách giáo khoa miễn phí ở vùng khó là nhờ may mắn "gặp được nhà tài trợ tốt". Câu chuyện ở Sơn Tây Thượng cho thấy điều ngược lại: đây là kết quả của một mô hình vận động nguồn lực xã hội có thiết kế, không phải hoạt động từ thiện ngẫu hứng. Xuất phát từ thực tế chi phí sách giáo khoa là khoản tiền không nhỏ với nhiều gia đình đồng bào thiểu số, lãnh đạo xã bàn thảo và thống nhất chủ trương vận động các cá nhân, tổ chức, nhà hảo tâm đóng góp để mua sách tặng cho học sinh.
Điểm then chốt là xã không chờ cấp trên, mà chủ động đóng vai "nhà tổ chức". Họ bắt đầu bằng việc rà soát số lượng học sinh, nhu cầu sách từng khối lớp, sau đó phối hợp giữa nhà trường, chính quyền và các nguồn lực xã hội để triển khai. Cách làm này biến một chủ trương mang tính đạo lý – hỗ trợ học sinh vùng khó – thành một chương trình có mục tiêu, số liệu cụ thể và cơ chế thực hiện rõ ràng. Ở góc độ chính sách giáo dục địa phương, đây là minh chứng rằng cấp xã hoàn toàn có thể tự thiết kế được một chương trình công bằng giáo dục, nếu quyết tâm và biết cách kết nối cộng đồng.
Một câu nói có thể trích dẫn từ thực tế này: "Địa phương đã huy động hơn 250 triệu đồng từ các nguồn lực xã hội để mua 1.415 bộ sách giáo khoa, bảo đảm 100% học sinh từ lớp 1 đến lớp 9 có đủ sách mới". Câu chuyện không chỉ là tiền, mà là năng lực vận động xã hội được kích hoạt bởi một mục tiêu rõ ràng và dễ đồng cảm.
Tác động thực tế: từ cuốn sách trên tay học sinh đến niềm tin của phụ huynh
Nếu chỉ nhìn ở mức "đủ sách để học", chúng ta sẽ bỏ qua phần quan trọng nhất: cảm xúc và niềm tin mà chính sách này tạo ra cho học sinh và phụ huynh. Tổng cộng 1.415 bộ sách giáo khoa theo chương trình hiện hành đã được trao đến học sinh từ lớp 1 đến lớp 9; 100% các em được bảo đảm sách giáo khoa, bước vào năm học mới với tâm thế chủ động, tự tin. Ở vùng khó, cảm giác được đối xử bình đẳng – có sách mới như bạn bè – là động lực mạnh hơn nhiều so với giá trị vật chất.
Với phụ huynh, đặc biệt là hộ nghèo, sách giáo khoa miễn phí gỡ bỏ một gánh nặng tâm lý: nỗi lo "đầu năm lấy đâu ra tiền mua sách". Những bộ sách được trao tặng chia sẻ khó khăn với gia đình, giúp phụ huynh giảm bớt chi phí đầu năm học. Khi cha mẹ bớt áp lực tiền bạc, khả năng cho con tiếp tục đến trường, không bỏ học giữa chừng, tăng lên thấy rõ. Chính sách hỗ trợ học sinh vùng khó ở đây vì thế không dừng ở cấp tiểu tiết, mà tác động đến quyết định học hay nghỉ học của nhiều em.
Về phía nhà trường, sách giáo khoa miễn phí tạo nên một mặt bằng học liệu đồng đều. Thầy cô không phải xoay xở giữa những em có sách mới, sách cũ hoặc phải photo tạm bợ; thay vào đó, việc dạy học bám chương trình, giao bài, kiểm tra trở nên thống nhất, thuận lợi. Sự phối hợp chặt giữa trường Phổ thông Dân tộc bán trú TH&THCS Đinh Thanh Kháng và chính quyền xã trong rà soát, vận động nguồn lực cũng gửi đi một thông điệp tích cực: trường học không đứng ngoài câu chuyện chính sách giáo dục địa phương, mà là chủ thể tham gia xây dựng và thực thi.
Vì sao Sơn Tây Thượng là trường hợp hiếm – và điều đó nói gì về chính sách giáo dục địa phương?
Đến thời điểm này, Sơn Tây Thượng là địa phương hiếm hoi trong 96 xã, phường và đặc khu ở Quảng Ngãi tặng miễn phí sách giáo khoa cho 100% học sinh trên địa bàn, trước thềm năm học mới 2026–2027. Sự "hiếm hoi" này là lời nhắc rằng sách giáo khoa miễn phí vẫn chưa được coi như một ưu tiên trong thiết kế chính sách giáo dục địa phương ở nhiều nơi. Khi một xã miền núi làm được điều mà nhiều xã đồng bằng chưa làm, vấn đề không nằm ở nguồn lực tuyệt đối, mà ở cách lựa chọn ưu tiên.
Cùng lúc triển khai sách giáo khoa miễn phí, Sơn Tây Thượng cũng hoàn thành sắp xếp lại hệ thống trường học: từ 6 trường giảm còn 2 trường – Mầm non Hoa Pơ Niêng và trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học và THCS Đinh Thanh Kháng – tương ứng tỷ lệ giảm 66,7%. Việc tinh gọn mạng lưới trường là một phần trong bức tranh chính sách giáo dục địa phương: giảm đầu mối, tập trung nguồn lực, rồi dùng phần dư địa đó để chăm lo trực tiếp cho người học – trong trường hợp này là sách giáo khoa miễn phí.
Từ góc nhìn chính sách, Sơn Tây Thượng đang làm hai việc mà nhiều nơi còn tách rời: cải tổ cấu trúc (sắp xếp trường, nhân sự) đi cùng với nâng chất lượng tiếp cận (bảo đảm học liệu cho 100% học sinh). Đây là lý do mô hình ở xã miền núi này đáng được xem như một ca điển hình khi các địa phương bàn về ưu tiên ngân sách và vận động nguồn lực xã hội cho giáo dục.
Có thể nhân rộng mô hình hay không – và cần thay đổi điều gì?
Câu hỏi quan trọng không phải "Sơn Tây Thượng đã làm gì?" – mà là: "Điều đó có thể trở thành cách làm của nhiều địa phương khác không?" Về nguyên tắc, sách giáo khoa miễn phí dựa trên ba trụ cột: quyết tâm chính trị ở cấp xã, cơ chế vận động nguồn lực xã hội, và năng lực tổ chức triển khai (rà soát, mua sắm, phân phối). Cả ba yếu tố này đều không phải đặc quyền của một xã miền núi cụ thể nào.
Điều khó hơn là thay đổi tư duy: xem hỗ trợ học sinh vùng khó bằng sách giáo khoa miễn phí như một chính sách giáo dục địa phương, chứ không phải cuộc vận động từ thiện theo mùa. Muốn vậy, các xã, huyện cần đưa mục tiêu "100% học sinh có đủ sách" vào kế hoạch giáo dục hằng năm, phân công rõ trách nhiệm cho chính quyền, trường học và đoàn thể, đồng thời thiết lập kênh vận động ổn định với doanh nghiệp, hội đồng hương, cựu học sinh… Việc Sơn Tây Thượng huy động thành công hơn 250 triệu đồng từ các nguồn lực xã hội để mua sách cho 1.415 học sinh là bằng chứng rằng cộng đồng sẵn sàng ủng hộ, nếu chính quyền chủ động và minh bạch.
Cuối cùng, nhân rộng mô hình không có nghĩa nơi nào cũng phải ngay lập tức tặng sách giáo khoa miễn phí cho 100% học sinh. Một lộ trình hợp lý có thể bắt đầu từ nhóm yếu thế nhất (hộ nghèo, cận nghèo, học sinh dân tộc thiểu số), sau đó mở rộng dần. Điều quan trọng là mỗi địa phương dám đặt câu hỏi: nếu một xã miền núi còn khó khăn làm được, mình có lý do gì để không thử? Khi câu hỏi đó được trả lời bằng hành động cụ thể, sách giáo khoa miễn phí sẽ không còn là ngoại lệ hiếm hoi, mà trở thành chuẩn mực mới của công bằng giáo dục.
