Cải tạo kênh đô thị: từ bài toán thoát nước đến không gian sống
Cải tạo kênh đô thị là quá trình phục hồi môi trường sông kênh bị ô nhiễm, kết hợp các giải pháp kỹ thuật như xử lý nước ô nhiễm, nạo vét bùn kênh mương và xây dựng hạ tầng ven bờ để biến các tuyến kênh thành không gian xanh đô thị và không gian công cộng phục vụ đời sống cư dân. Đã đến lúc nhìn nhận các dòng kênh trong lòng phố không chỉ là mương thoát nước mà là xương sống sinh thái của đô thị. Nếu để chúng tiếp tục là “kênh chết”, thành phố sẽ mất cả khả năng chống ngập lẫn cơ hội tạo bản sắc sống bên mặt nước. Ngược lại, khi coi cải tạo kênh là dự án không gian sống, cách thiết kế, ưu tiên đầu tư và đối thoại với người dân phải thay đổi.
Tham Lương – Bến Cát – Rạch Nước Lên: hồi sinh tuyến kênh dài nhất thành phố
Ít năm trước, Tham Lương – Bến Cát – Rạch Nước Lên là biểu tượng của một “kênh chết”: mặt nước phủ rác, lục bình, mùi hôi khiến cư dân phải quay lưng với dòng kênh. Hôm nay, nhiều đoạn đã có bờ kè kiên cố, đường ven kênh rộng 8–12 m, cây xanh và không gian sinh hoạt cộng đồng. Dự án xây dựng hạ tầng và cải tạo môi trường khởi công ngày 23/2/2023 như giai đoạn 2 của chương trình cải tạo bắt đầu từ năm 2002, dài gần 32 km, đi qua 17 phường, xã – tuyến kênh dài nhất thành phố và giữ vai trò quan trọng trong tiêu thoát nước, chống ngập và cải thiện môi trường. Theo ông Võ Viết Cường, toàn bộ 10 gói thầu xây lắp đang triển khai, giá trị nghiệm thu đạt khoảng 69,52%, khối lượng thi công thực tế hơn 79% và toàn tuyến đã thông xe khoảng 37,5 km.
Điều đáng nói là sự thay đổi không dừng ở hạ tầng. Người dân bắt đầu xem tuyến kênh như một không gian sống: chiều xuống, họ đi bộ, đạp xe, trẻ em có thêm chỗ vui chơi. Câu nói của một cư dân – “lúc trước sống cạnh kênh nhưng gần như quay lưng với dòng nước, nay mọi người bắt đầu tận hưởng không gian này” – cho thấy cải tạo kênh đô thị đang âm thầm tái định nghĩa quan hệ giữa cư dân và mặt nước. Đây không còn là dự án nạo vét, kè bờ thuần kỹ thuật mà là phép thử cho tham vọng xây dựng các hành lang sinh thái, giao thông và không gian đô thị gắn với sông kênh.
Quảng Ninh: xử lý nước ô nhiễm trong khu đô thị hạng sang bên vịnh
Nếu Tham Lương cho thấy sức mạnh của cải tạo hệ thống lớn, thì câu chuyện kênh mương trong khu đô thị Monbay bên bờ vịnh Hạ Long lại phơi bày mặt trái của tăng trưởng đô thị thiếu kiểm soát. Trong một khu đô thị hạng sang rộng gần 18 ha ngay cạnh bảo tàng và cung cá heo – những điểm biểu tượng của địa phương – hệ thống kênh và hồ điều hòa bị ô nhiễm nặng, có thời điểm cá chết hàng loạt, mặt nước đen xì, hôi thối khiến các biệt thự phải đóng kín cửa. Đơn vị thi công đã phải hút cạn nước, bơm xả ra ngoài để chuẩn bị nạo vét bùn ô nhiễm, tranh thủ khoảng 2–3 ngày không mưa để xử lý phần đáy kênh. Đây là một ví dụ điển hình cho việc chỉ dùng biện pháp kỹ thuật “chữa cháy” khi ô nhiễm đã hiện hữu, thay vì xây cơ chế kiểm soát từ đầu.
Tại hiện trường, nhiều đường ống nước thải tự phát của người dân vẫn xả thẳng xuống hệ thống kênh mương. Chính quyền phường phải yêu cầu phá bỏ, thậm chí tuyên bố sẽ cho đập nếu không tự tháo. Tình trạng toàn bộ nước thải phóng thẳng ra vịnh Hạ Long khiến các họng cống ngay bờ vịnh luôn hôi thối và làm xấu hình ảnh môi trường du lịch. Cụm vấn đề này đặt ra câu hỏi: tại sao một khu đô thị hạng sang lại không có hệ thống xử lý nước thải nội bộ hiệu quả, để rồi phải dùng đến biện pháp hút cạn nước, nạo vét bùn như ở một khu ổ chuột? Monbay cho thấy nếu không giữ kênh mương như một tài sản môi trường, kể cả không gian sống cao cấp cũng không tránh khỏi ô nhiễm.
Từ công trình thoát nước đến không gian xanh đô thị
Nhìn từ Tham Lương – Bến Cát – Rạch Nước Lên và Monbay, điểm mấu chốt không nằm ở việc có nạo vét bùn kênh mương hay không, mà ở cách các thành phố định nghĩa vai trò của dòng kênh. Khi TP.HCM giai đoạn đầu giải phóng mặt bằng, nạo vét lòng kênh, thông dòng chảy và đắp bờ đất, họ đã đặt nền tảng cho một hệ thống hạ tầng đồng bộ hướng đến không gian đô thị chứ không chỉ là mương kỹ thuật. Thành phố song song đẩy mạnh chỉnh trang các khu nhà ở ven kênh, từ Bờ Bắc Kênh Đôi, rạch Xuyên Tâm đến rạch Bí Đỏ, trong một đề án xử lý khoảng 39.600 căn nhà trên và ven kênh rạch. Việc nối các tuyến kênh thành hành lang giao thông, sinh hoạt cộng đồng và cây xanh khiến mỗi mét bờ kênh trở thành mặt tiền mới của đô thị.
Ngược lại, ở những nơi coi kênh mương là “chỗ xả” thì mọi giải pháp đều chỉ giải quyết phần ngọn. Tại Monbay, ngay cả khi nạo vét xong, nếu các đường ống xả trực tiếp không bị xử lý, ô nhiễm sẽ quay lại. Phục hồi môi trường sông kênh vì thế phải gắn với quy hoạch không gian xanh đô thị, kiểm soát nguồn thải và thiết kế không gian công cộng đủ hấp dẫn để cư dân thấy giá trị của việc giữ nước sạch. Khi người dân dùng tuyến kênh như nơi đi bộ, tập thể dục và vui chơi cho con trẻ như ở Tham Lương, chính họ trở thành lực lượng bảo vệ dòng nước. Đó là bước chuyển từ “hạ tầng kỹ thuật” sang “hạ tầng xã hội” – nền tảng cho những đô thị sống được bên mặt nước.
Kết luận: Phục hồi sông kênh là thước đo tham vọng đô thị
Những dự án cải tạo kênh đô thị ở TP.HCM hay các nỗ lực xử lý nước ô nhiễm, nạo vét bùn ở Quảng Ninh không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà là tuyên ngôn về kiểu đô thị mà chúng ta muốn sống trong đó. Một bên chấp nhận đầu tư dài hơi để biến “kênh chết” thành không gian đô thị mới, với hành lang sinh thái, đường ven kênh và không gian công cộng. Bên kia loay hoay hút nước, nạo vét trong một khu đô thị hạng sang nhưng vẫn để nước thải chảy thẳng ra vịnh. Sự tương phản ấy nhắc các thành phố rằng mọi quy hoạch nếu quay lưng với sông kênh sẽ phải trả giá bằng ngập úng, ô nhiễm và hình ảnh du lịch xuống cấp. Ngược lại, coi phục hồi môi trường sông kênh là trọng tâm sẽ mở ra không gian xanh đô thị, tăng chất lượng sống và tạo bản sắc riêng. Đó là lựa chọn mang tính chính trị, không phải chuyện “vệ sinh” đơn thuần.
