Thiếu sách giáo khoa: một cuộc khủng hoảng âm thầm nhưng đánh thẳng vào quyền học
Cuộc khủng hoảng thiếu sách giáo khoa là tình trạng hàng trăm nghìn bản sách không đến được tay học sinh đúng đầu năm học, khiến việc dạy và học bị gián đoạn, buộc ngành giáo dục, phụ huynh và học sinh phải xoay chuyển sang các giải pháp tạm thời như chia sẻ, mượn hoặc dùng sách điện tử, đồng thời đặt ra những câu hỏi lớn về khâu dự báo nhu cầu, phân phối và trách nhiệm quản lý hệ thống sách giáo khoa trong toàn ngành. Trong năm học 2026-2027, Bắc Ninh và Ninh Bình đang trở thành hai điểm nóng cho thấy quy mô và độ sâu của cuộc khủng hoảng này, khi tỷ lệ thiếu lên tới gần 5% tổng nhu cầu sách trên địa bàn.
Bắc Ninh: từ con số thiếu đến áp lực chính trị phải đảm bảo sách cho học sinh
Bắc Ninh hiện thiếu khoảng 3% sách giáo khoa cấp tiểu học, tương đương khoảng 97.000 bản, và khoảng 4,5% sách giáo khoa cấp trung học cơ sở, tức hơn 168.000–212.000 bản tùy thời điểm thống kê. Con số này không nhỏ nếu hình dung hàng chục nghìn học sinh phải bước vào lớp mà không có sách riêng, đặc biệt ở các khối 6, 7, 8, 9 nơi chương trình mới đòi hỏi học sinh tự học nhiều hơn. "Đến nay thành phố không còn thiếu nhiều" – như nhận định của Giám đốc Sở GD-ĐT tại hội nghị Thành ủy Bắc Ninh – là một cách nói mang tính trấn an, nhưng không xóa được thực tế rằng mỗi phần trăm thiếu sách là hàng ngàn em bị ảnh hưởng. Điều đáng chú ý là Bí thư Thành ủy đã phải trực tiếp giao nhiệm vụ cho ngành giáo dục "đảm bảo sách giáo khoa, đồng thời tính toán phương án hỗ trợ sách" và yêu cầu thực hiện đúng cam kết. Khi lãnh đạo cao nhất cấp thành phố phải ra chỉ đạo, có thể thấy thiếu sách giáo khoa đã biến từ vấn đề kỹ thuật thành một thách thức chính trị liên quan đến uy tín quản lý giáo dục.
Ninh Bình: thiếu hơn 513.000 bản sách giáo khoa và cuộc chạy đua thời gian
Nếu Bắc Ninh đáng lo thì Ninh Bình còn báo động hơn: toàn tỉnh thiếu tới 513.572 bản sách giáo khoa cho năm học 2026-2027, chiếm khoảng 4,91% tổng nhu cầu. Thiếu không chỉ tập trung ở một cấp học mà trải đều: tiểu học thiếu 227.757 bản, THCS thiếu 173.763 bản và THPT thiếu 112.052 bản. Với gần một triệu trẻ và học viên ở các bậc mầm non, phổ thông và giáo dục thường xuyên trên địa bàn, tỷ lệ thiếu gần 5% đồng nghĩa với hàng chục nghìn lớp phải xoay xở. Đáng nói hơn, lỗi không hoàn toàn nằm ở địa phương: nhà xuất bản được cho là đã "hết sách giáo khoa, không còn đủ nguồn cung" cho các tỉnh thành, biến thiếu sách giáo khoa thành vấn đề hệ thống. Trước áp lực đó, Sở GD-ĐT Ninh Bình buộc phải bước vào cuộc chạy đua thời gian, yêu cầu các công ty và đại lý sách làm việc trực tiếp với nhà xuất bản, ưu tiên vận chuyển khẩn số sách còn lại về tỉnh ngay trong tháng 9, đồng thời điều tiết linh hoạt giữa nơi thừa, nơi thiếu.
Giải pháp bổ sung sách: chia sẻ, huy động xã hội và dùng sách điện tử – chữa cháy hay cơ hội đổi mới?
Điểm chung ở Bắc Ninh và Ninh Bình là các cơ quan giáo dục phải tung ra một gói giải pháp bổ sung sách mang tính chữa cháy. Bắc Ninh yêu cầu các đơn vị được ủy quyền phân phối sách phải điều phối đồng đều giữa các trường, tránh nơi thừa nơi thiếu, đồng thời huy động nguồn sách giáo khoa trong nhân dân và từ thư viện nhà trường để học sinh mượn dùng. Đặc biệt, việc "bố trí hai học sinh gần nhau chia sẻ sách" và "sử dụng sách giáo khoa điện tử" không còn là khuyến nghị mà trở thành phương án chính thức. Theo kế hoạch, đến cuối tháng 9 – đầu tháng 10, khi nhà xuất bản tiếp tục cung ứng, sách sẽ được triển khai ngay tới các cơ sở còn thiếu. Ninh Bình cũng đi theo hướng tương tự: thúc giục các đại lý sách làm việc trực tiếp với nhà xuất bản, cơ động nguồn sách giữa địa bàn, đồng thời huy động xã hội hóa, khuyến khích tổ chức, cá nhân tài trợ, tặng sách cho học sinh khó khăn và ưu tiên tái sử dụng sách còn tốt để tiết kiệm ngân sách. Câu hỏi đặt ra là: những giải pháp này nên được xem như biện pháp tạm thời hay là nền tảng cho một mô hình quản lý sách giáo khoa bền vững hơn?
Từ khủng hoảng thiếu sách đến cải tổ hệ thống: nếu không thay đổi, năm học sau khủng hoảng sẽ lặp lại
Cách xử lý hiện nay cho thấy ngành giáo dục đang nỗ lực không để học sinh "thiếu sách giáo khoa ảnh hưởng đến việc học". Bắc Ninh đã tính xa hơn khi ban hành kế hoạch cung cấp sách giáo khoa miễn phí cho học sinh THCS từ năm học 2027-2028, hướng đến giảm gánh nặng tài chính và tạo nguồn sách tập trung để dễ tái sử dụng. Ninh Bình đặt mục tiêu rõ ràng: đảm bảo 100% học sinh có đủ sách giáo khoa cho năm học 2026-2027, không để bất kỳ em nào thiếu sách. Tuy nhiên, nếu nguyên nhân gốc như dự báo nhu cầu không sát, phối hợp với nhà xuất bản không kịp thời và hệ thống cung ứng thiếu linh hoạt không được thay đổi, khủng hoảng thiếu sách giáo khoa sẽ lặp lại ở các mùa khai giảng sau. Vấn đề không chỉ là thêm vài biện pháp bổ sung sách, mà là xây dựng một chiến lược quốc gia về sách giáo khoa: từ chuẩn hóa cơ chế đặt mua, dự phòng nguồn sách, số hóa tài liệu học tập, đến trách nhiệm rõ ràng của nhà xuất bản và cơ quan quản lý. Chỉ khi coi sách giáo khoa là hạ tầng thiết yếu của giáo dục, được quản lý chặt như điện, nước, internet, thì những con số thiếu hàng trăm nghìn bản mới thôi ám ảnh mỗi mùa tựu trường.
