Thoát nước TPHCM: từ vấn đề kỹ thuật thành chiến lược tổ chức đô thị
Chiến lược thoát nước TPHCM là cách tiếp cận tích hợp nhằm giải quyết ngập lụt trên cơ sở đồng bộ hạ tầng cấp thoát nước, quy hoạch không gian trữ nước và phát triển hạ tầng đô thị, vừa xử lý các điểm ngập nặng hiện hữu, vừa xây dựng hệ thống lâu dài thích ứng với mưa lớn, triều cường, sụt lún và mở rộng không gian đô thị. Điểm đáng chú ý là thành phố không còn xem thoát nước như một hạng mục phụ trong các dự án giao thông, mà nâng lên thành trục chính của quy hoạch đô thị mới. Tại chương trình “Dân hỏi - Chính quyền trả lời” ngày 11-10, lãnh đạo thành phố khẳng định ưu tiên giải quyết cơ bản các điểm ngập do mưa ở khu vực trung tâm, các điểm ngập nặng, tuyến đường chính và khu dân cư đông đúc. Đây là lựa chọn mang tính chính trị: đặt đời sống người dân lên trước, rồi mới nói đến tăng trưởng. Nếu các tuyến huyết mạch còn chìm trong nước sau mỗi cơn mưa, mọi tham vọng đô thị thông minh chỉ là khẩu hiệu.
Nguồn lực khổng lồ nhưng phải đi cùng tư duy đồng bộ
TPHCM đang bước vào giai đoạn đầu tư hạ tầng lớn nhất từ trước đến nay, trong đó thoát nước và giải quyết ngập lụt chiếm vị trí trung tâm. Thành phố đã xác định 28 điểm nghẽn giao thông có nguy cơ ùn tắc thường xuyên để xử lý dứt điểm đến năm 2030, song song với 59 dự án giải quyết điểm ngập và 59 dự án chỉnh trang đô thị, xử lý nhà trên và ven sông, kênh, rạch. Ở tầm nghiên cứu, một nhóm chuyên gia kinh tế – luật nêu quy mô dự kiến giai đoạn 2026-2030 gồm 87 dự án chống ngập với tổng vốn khoảng 140.000 tỷ đồng. Câu hỏi không phải là “có tiền hay không”, mà là “tiền được dùng theo logic nào”. Nếu thoát nước TPHCM vẫn bị chia nhỏ theo từng quận, từng dự án, không gắn với cấu trúc đô thị đa cực, đa trung tâm như định hướng quy hoạch tổng thể thời kỳ 2025-2050, nguồn lực khổng lồ này rất dễ bị phân tán. Thứ trưởng Bộ Xây dựng đã nói thẳng: cấp thoát nước, kiểm soát ngập và xử lý chất thải không thể giải quyết riêng lẻ trong phạm vi từng địa phương. Nghĩa là, tiền phải đi cùng dữ liệu chung, quy hoạch chung và trách nhiệm chung.
Không gian cho nước: điều kiện tiên quyết để giải quyết ngập lụt
Nếu vẫn tiếp tục tư duy “đường nào ngập thì nâng đường đó”, TPHCM sẽ mắc kẹt trong vòng lặp công trình – ngập – lại công trình. Các chuyên gia đã chỉ ra khá rõ: muốn giải quyết ngập lụt, thành phố phải dành đủ không gian cho nước, từ sông, kênh, rạch, hồ điều hòa đến hành lang xanh và vùng trữ nước, trong đó có rừng ngập mặn Cần Giờ. TS. Phạm Viết Thuận đề xuất đo vẽ bình đồ tại 159 điểm ngập để tính toán cao độ, hướng nước chảy và khả năng thoát nước của từng khu vực, làm cơ sở lựa chọn phương án hạ tầng phù hợp. Đây là bước ngoặt: thay vì “chạy theo” từng trận mưa, thành phố bắt đầu tính toán dòng chảy một cách khoa học. Theo ông Thuận, đầu tư chống ngập thời gian qua chưa chú trọng đầy đủ khả năng trữ và thoát nước; cần tính toán đồng bộ hệ thống kênh, cống thoát nước và hồ sinh thái, đồng thời số hóa dữ liệu để phục vụ thiết kế, thẩm định hồ sơ công trình. Nói cách khác, thoát nước TPHCM phải chuyển từ phản ứng sang chủ động, từ bê tông hóa sang tôn trọng không gian tự nhiên của nước.
Đồng bộ cấp thoát nước với hạ tầng đô thị và giao thông
Thoát nước không thể tách rời hạ tầng đô thị và giao thông. Tại chương trình đối thoại với người dân, lãnh đạo ngành xây dựng nhấn mạnh thành phố ưu tiên hoàn thiện hạ tầng khung, tăng cường kết nối liên vùng, phát triển metro và khai thác vận tải đường thủy, đồng thời xử lý ngập nước trên các tuyến chính. Điều này cho thấy tư duy mới: mỗi dự án giao thông phải được xem như một mắt xích trong hệ thống cấp thoát nước tổng thể, chứ không chỉ là con đường để xe chạy. Ở tầm quy hoạch, yêu cầu đặt ra là hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, hạ tầng số và hạ tầng sinh thái phải phát triển đồng bộ. Nếu mở rộng đường, xây metro nhưng bỏ qua cống thoát nước, hồ điều tiết và hành lang trữ nước, thành phố sẽ chỉ đổi loại tắc nghẽn: từ kẹt xe sang kẹt nước. Nhóm tác giả nghiên cứu chống ngập nhận định các công trình này giúp bảo vệ dân cư, tài sản, hoạt động sản xuất và duy trì khả năng vận hành đô thị. Đó là lợi ích trực tiếp cho người dân: ít ngập hơn, đi lại thuận tiện hơn, chi phí sinh hoạt và sản xuất giảm đi.
Từ giải pháp cấp bách đến chiến lược dài hạn: cần một bản đồ chung cho nước
Điểm tích cực là TPHCM đã thừa nhận phải xử lý song song hai lớp vấn đề: ngập cục bộ do mưa, triều cường đang ảnh hưởng hàng ngày đến người dân; và khoảng trống hạ tầng cấp thoát nước tích tụ nhiều năm trong quá trình đô thị hóa nhanh. Thành phố đang ưu tiên khu vực trung tâm, các điểm ngập nặng, tuyến đường chính và khu dân cư đông đúc, đồng thời chuẩn bị cho một cấu trúc đô thị đa cực, đa trung tâm với yêu cầu hạ tầng cao hơn. Tuy vậy, thành công hay thất bại sẽ phụ thuộc vào mức độ phối hợp. Các chuyên gia khuyến nghị thành phố cần có kế hoạch tổng thể, xác định rõ những khu vực có thể cam kết kiểm soát ngập và giải pháp cụ thể cho từng khu vực, đồng thời kết nối hệ thống thoát nước với các tỉnh lân cận như Đồng Nai, Tây Ninh. Nếu làm được, chiến lược thoát nước TPHCM sẽ không chỉ là tập hợp dự án chống ngập, mà trở thành “bản đồ chung cho nước” – nơi mỗi con kênh, mỗi hồ điều hòa, mỗi tuyến cống đều có vai trò rõ ràng trong vận hành đô thị. Đó mới là nền tảng bền vững cho một thành phố muốn phát triển mà không bị nước níu chân.
