Nghị quyết 66.26/2026/NQ-CP là gì và khác gì các chính sách bồi thường cũ?
Nghị quyết 66.26/2026/NQ-CP là chính sách đặc thù của Chính phủ về bồi thường đất điện hạt nhân, tập trung hỗ trợ sinh kế, tái định cư và ổn định đời sống cho người dân bị thu hồi đất tại dự án điện hạt nhân Ninh Thuận, kể cả những trường hợp sử dụng đất có nguồn gốc lấn, chiếm nhưng không đủ điều kiện bồi thường theo luật đất đai hiện hành.
Điểm mấu chốt của nghị quyết là sự dịch chuyển trọng tâm từ tư duy "đúng – sai" thuần túy về pháp lý sang "bảo đảm đời sống" như ưu tiên chính sách. Ngày 05/9/2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết 66.26/2026/NQ-CP về chính sách hỗ trợ bảo đảm sinh kế, ổn định đời sống và tái định cư cho người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất thực hiện Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận. Đây không chỉ là một văn bản kỹ thuật mà là thông điệp chính trị: Nhà nước phải chịu trách nhiệm đến cùng với người dân khi thu hồi đất cho các dự án công cộng quy mô lớn như điện hạt nhân, nhất là trong những vùng nông nghiệp, sinh kế phụ thuộc hoàn toàn vào đất.
Chính sách mới áp dụng cho 98 trường hợp sử dụng ổn định đất có nguồn gốc lấn, chiếm nhưng không đủ điều kiện được bồi thường tại dự án điện hạt nhân Ninh Thuận, với mức hỗ trợ khác nhau tùy thời điểm sử dụng đất. Nói cách khác, 66.26/2026/NQ-CP là cơ chế "vá" khoảng trống nhân văn mà khung pháp lý chung chưa xử lý được: những người sử dụng đất không hợp lệ trên giấy tờ nhưng lại phụ thuộc sinh kế thật sự trên mảnh đất đó.
Đất lấn, chiếm vẫn được hỗ trợ tới 100%: Công bằng hay tiền lệ nguy hiểm?
Tâm điểm tranh luận là việc đất lấn, chiếm lại được hỗ trợ tới 100% mức bồi thường, trong khi về nguyên tắc đây không phải là đối tượng được bảo vệ trong các quy định chung về thu hồi đất công cộng. Theo Nghị quyết, hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất nông nghiệp ổn định có nguồn gốc lấn, chiếm trước ngày 01/7/2014 thuộc các trường hợp quy định được hỗ trợ bằng tiền đối với đất thu hồi bằng đúng mức tiền bồi thường của loại đất nông nghiệp bị thu hồi, trên diện tích không vượt hạn mức giao đất nông nghiệp tại địa phương.
Nói thẳng, đây là quyết định mang tính "xoa dịu" xã hội, hơn là tuân thủ cứng nhắc các quy định cũ về xử lý vi phạm đất đai. Khi người dân đã canh tác ổn định, sống nhiều năm trên đất lấn chiếm trước 2014, Nhà nước hiểu rằng nếu chỉ dựa trên hồ sơ pháp lý, họ sẽ không nhận được gì ngoài lệnh thu hồi. Việc hỗ trợ tới 100% mức bồi thường là cách thừa nhận một thực tế: hệ thống quản lý đất đai trước đây để xảy ra lấn chiếm kéo dài, lỗi không chỉ thuộc về người dân.
Nhóm này bao gồm 65 trường hợp với tổng diện tích 22,62 ha, được hỗ trợ cả về đất, tài sản gắn liền với đất và khoản hỗ trợ sinh kế tính bằng 1,5 lần giá đất nông nghiệp trong bảng giá đất tại thời điểm phê duyệt phương án trên diện tích không vượt hạn mức giao đất. "65 trường hợp sử dụng đất nông nghiệp trước ngày 01/07/2014 được hỗ trợ về đất bằng mức tiền bồi thường của loại đất nông nghiệp bị thu hồi". Đây là thông điệp rất rõ: với các dự án đặc biệt nhạy cảm như điện hạt nhân, Nhà nước chấp nhận "nhún" về pháp lý để đổi lại sự đồng thuận của cộng đồng.
Nhóm sau 2014 chỉ được 80%: Ranh giới trách nhiệm Nhà nước – nghĩa vụ người dân
Trái với nhóm trước 2014, những người sử dụng đất có nguồn gốc lấn, chiếm từ ngày 01/7/2014 đến trước khi Nghị quyết 174/2024/QH15 có hiệu lực chỉ được hỗ trợ tối đa 80% mức tiền bồi thường đối với đất và tài sản gắn liền với đất. Nhóm này gồm 33 trường hợp, sử dụng khoảng 11 ha đất nông nghiệp. Ở đây, Nhà nước vẽ ra một lằn ranh: sau khi hệ thống luật mới siết chặt hơn, người dân không thể kỳ vọng được đối xử tương tự như những trường hợp lịch sử xa hơn.
Quy định chi tiết cho thấy cách tiếp cận phân tầng trách nhiệm. Thứ nhất, họ không được bồi thường về đất theo nghĩa pháp lý, nhưng vẫn nhận khoản hỗ trợ tương đương 80% mức bồi thường. Thứ hai, khoản hỗ trợ sinh kế, ổn định đời sống được tính bằng một lần giá loại đất nông nghiệp thu hồi trong bảng giá đất tại thời điểm phê duyệt phương án, trên diện tích không vượt hạn mức giao đất. Nghĩa là Nhà nước gửi thông điệp: vi phạm sau khi luật đã rõ phải chịu thiệt hơn, nhưng không bị bỏ rơi.
Quan trọng hơn, nghị quyết còn tính tới tình huống nhạy cảm nhất: trường hợp thuộc nhóm này có nhà ở gắn liền với đất, phải di chuyển và không còn chỗ ở nào khác trong cùng địa bàn cấp xã thì được giao đất tái định cư. Đây là cơ chế phòng tránh việc biến người dân thành "vô gia cư" vì một dự án phục vụ lợi ích chung. Về mặt chính sách bảo đảm đời sống, Nhà nước đã chấp nhận một "khoảng nhân nhượng" đáng kể để giữ an sinh xã hội, nhưng vẫn giữ lại thông điệp răn đe: sử dụng đất sai sau 2014 sẽ không được đối xử ngang bằng với các trường hợp cũ.
Hỗ trợ sinh kế, tái định cư: Thước đo thực chất của trách nhiệm Nhà nước
Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở mức hỗ trợ 100% hay 80%, mà ở việc Nghị quyết 66.26/2026/NQ-CP thiết kế riêng một gói hỗ trợ sinh kế dự án hạt nhân và tái định cư Ninh Thuận như một trụ cột chính sách bảo đảm đời sống. Người sử dụng đất trong nhóm trước 2014 được hỗ trợ sinh kế bằng 1,5 lần giá loại đất nông nghiệp thu hồi trong bảng giá đất, còn nhóm sau 2014 được 1 lần giá đất, đều trên diện tích không vượt hạn mức giao đất nông nghiệp.
Đây là lựa chọn chính trị rõ ràng: không chỉ trả cho người dân giá trị quyền sử dụng đất, mà còn bù đắp phần sinh kế bị mất khi phải rời khỏi hệ sinh thái sản xuất quen thuộc. Chính sách bồi thường đất điện hạt nhân, nếu chỉ dừng ở tiền đất và tiền nhà, sẽ rất dễ biến thành một đợt di dời đầy bất mãn. Khi bổ sung phần hỗ trợ sinh kế, Nhà nước thừa nhận rằng mỗi hecta đất nông nghiệp là cả một chuỗi giá trị: việc làm, mạng lưới xã hội, tập quán canh tác.
Một điểm quan trọng khác là các trường hợp đã được phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trước ngày 05/9/2026 cũng được điều chỉnh, bổ sung theo chính sách mới để bảo đảm thống nhất trong toàn bộ dự án. Nghĩa là Nhà nước chấp nhận "rà soát lại" thay vì giữ nguyên các quyết định cũ, điều vốn hiếm khi xảy ra trong thực tiễn thu hồi đất công cộng. "Những trường hợp thuộc hai nhóm trên đã có quyết định thu hồi đất hoặc phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trước ngày 05/09 vẫn được điều chỉnh theo chính sách mới để áp dụng thống nhất trong toàn dự án".
Nghị quyết đặc thù cho dự án điện hạt nhân: Lối ra hay ngoại lệ tạm thời?
Nghị quyết 66.26/2026/NQ-CP không chỉ áp dụng riêng cho Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận mà còn cho các dự án điện hạt nhân đã được Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư trong tương lai. Tuy vậy, tính chất đặc thù là rất rõ: nghị quyết có hiệu lực từ ngày 05/9/2026 và chấm dứt khi Nghị quyết 206/2025/QH15 về cơ chế đặc biệt xử lý vướng mắc pháp luật hết hiệu lực. Nói cách khác, đây là một "cửa sổ" chính sách, không phải chuẩn mực lâu dài.
Chính sách mới áp dụng với 98 trường hợp sử dụng ổn định đất có nguồn gốc lấn, chiếm, với tổng diện tích 33,62 ha, chia thành hai nhóm trước và sau 01/7/2014 với mức hỗ trợ khác nhau. Đó là cách Nhà nước xử lý một "di sản" của quá trình chuẩn bị dự án kéo dài, nhiều lần điều chỉnh, trong bối cảnh quỹ đất đã thu hồi trước đây theo quyết định của tỉnh tại xã Phước Dinh, huyện Thuận Nam.
Vấn đề là: đây có phải lối ra mẫu mực cho các dự án công lớn khác hay chỉ là một ngoại lệ dành riêng cho điện hạt nhân? Về lý, không thể nhân rộng một chính sách cho phép đất lấn chiếm được hỗ trợ tới 100% trong mọi hoàn cảnh, vì sẽ tạo kỳ vọng sai và khuyến khích vi phạm mới. Nhưng về thực tế, 66.26/2026/NQ-CP đã đặt ra một tiêu chuẩn tối thiểu cho chính sách bảo đảm đời sống: khi Nhà nước thu hồi đất công cộng để phục vụ dự án quy mô quốc gia, không thể để người dân mất đất mà không có một tương lai sinh kế rõ ràng.
