Chuyển đổi số trường học: Không chỉ là đưa máy tính vào lớp
Chuyển đổi số trường học ở vùng quê là quá trình đưa công nghệ vào quản lý, dạy học và tổ chức các hoạt động giáo dục hằng ngày, nhằm giảm việc hành chính thủ công, tăng tương tác học tập, kết nối nhà trường – gia đình và hình thành năng lực số cho học sinh, chứ không chỉ trang bị thêm vài phòng máy hay thay sổ giấy bằng màn hình. Chuyển đổi số trong ngành giáo dục hiện thể hiện qua cơ sở dữ liệu ngành, phần mềm quản lý nhà trường, sổ điểm điện tử, học bạ số, văn bằng số. Nhưng nếu chỉ dừng ở việc “số hóa giấy tờ”, chuyển đổi số sẽ biến thành gánh nặng, nhất là với giáo dục vùng quê và trường học miền núi, nơi hạ tầng còn yếu và kỹ năng số chưa đồng đều.
Điểm mới quan trọng là chuyển đổi số được đặt trong khung chính sách rõ ràng. Nghị quyết 57 xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là một trong những đột phá, đồng thời nhấn mạnh việc nâng cao kiến thức số và khuyến khích sáng kiến cải tiến công việc trong từng cơ quan, đơn vị. Ở trường phổ thông, điều này buộc lãnh đạo nhà trường phải nhìn lại cách quản lý, buộc giáo viên thay đổi thói quen làm việc, và buộc hệ thống phải phục vụ được học sinh – phụ huynh chứ không chỉ phục vụ báo cáo. Nói cách khác, công nghệ dạy học và quản lý chỉ có ý nghĩa khi gắn với mục tiêu nâng chất lượng giáo dục vùng quê, chứ không phải để “cho đủ phong trào”.
Học bạ số: Bước ngoặt pháp lý và cơ hội cho giáo dục vùng khó
Từ tháng 10/2026, học bạ số có giá trị pháp lý tương đương học bạ giấy, mỗi học sinh được tạo lập một mã số hồ sơ học tập suốt đời. Đây là thay đổi mang tính bước ngoặt: dữ liệu học tập không còn bị chia cắt theo từng năm, từng cấp hay từng trường, mà đi theo người học suốt hành trình giáo dục. Theo Thông tư 70, nếu học bạ số được tạo lập đúng thẩm quyền, đúng quy trình, đúng chuẩn dữ liệu và được ký số thì được dùng trong quản lý giáo dục, thủ tục hành chính và các giao dịch hợp pháp liên quan. Nói thẳng, học bạ số biến quá trình học tập của học sinh thành một “hồ sơ sống”, có thể truy cập, đối chiếu, kế thừa ở mọi cấp học – điều mà giáo dục vùng quê trước đây gần như không thể làm được.
Tác động thực tế với giáo dục vùng quê và trường học miền núi rất rõ. Ở vùng cao, mỗi lần học sinh chuyển trường, chuyển cấp hoặc gia đình cần xác nhận, sao lưu hồ sơ, giáo viên phải kiểm tra từng dòng, in ấn, ký, còn phụ huynh có khi mất cả ngày đi lại. Học bạ số đang thay đổi cách làm đó: dữ liệu được cập nhật, quản lý trên môi trường số, có thể kế thừa khi học sinh chuyển trường hoặc lên cấp mới. Tại Lai Châu, năm học 2025–2026 có 113.313 học sinh, 112.856 học bạ số đã được phát hành thành công, đạt 99,6% – một con số cho thấy quyết tâm rất lớn dù địa bàn rộng, nhiều trường vùng sâu, vùng xa. Tuy vậy, 262 học bạ chưa nộp và 195 hồ sơ phát hành không thành công cũng nhắc chúng ta rằng “cú nhảy số” này vẫn còn nhiều việc phải làm.
Từ lớp học vùng quê đến mô hình “trường học số”: Đổi mới bắt đầu từ việc nhỏ
Ở một trường THCS và THPT vùng quê, chuyển đổi số trường học không diễn ra bằng những khẩu hiệu hoành tráng mà bằng việc xử lý dữ liệu học sinh, học bạ điện tử, tài khoản giáo viên mỗi ngày. Năm học trước, khi lần đầu triển khai học bạ số trên diện rộng, hơn 99% học bạ đã được ban hành nhờ sự phối hợp giữa Ban giám hiệu, giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn và người phụ trách dữ liệu. Năm học 2026–2027, việc số hóa tiếp tục mở rộng với sổ đầu bài, giáo án và sổ chủ nhiệm. Ban đầu, không ít giáo viên lúng túng với sổ đầu bài số, thậm chí muốn quay lại sổ giấy; chỉ khi được hướng dẫn, động viên, họ mới dần chấp nhận. Điều này cho thấy chuyển đổi số là cuộc “đổi thói quen” khó khăn hơn nhiều so với việc cài thêm một phần mềm.
Điểm tích cực là từ những trăn trở rất cụ thể – như lỗi dữ liệu, thao tác lặp lại – giáo viên đã tự viết phần mềm để giảm việc thủ công, giúp quản lý rèn luyện học sinh theo tuần, tháng, học kỳ và xuất báo cáo, qua đó hỗ trợ đánh giá quá trình công bằng hơn. Theo chia sẻ từ thực tế này, “trong môi trường phổ thông, cần bắt đầu từ những điều thiết thực: dữ liệu có chính xác hơn, giáo viên làm việc thuận lợi hơn, học sinh được phục vụ tốt hơn”. Đây là triết lý quan trọng cho giáo dục vùng quê: chuyển đổi số không nằm trong các bản kế hoạch dài dòng, mà ở việc mỗi giáo viên chịu khó học thao tác mới, mỗi nhà trường dám thử nghiệm những công cụ nhỏ nhưng giải quyết được vấn đề thật.
Trường học miền núi: Công nghệ dạy học tiến lên, hạ tầng và nhân lực kéo lùi
Ở các trường học miền núi, công nghệ dạy học đang thay đổi cách thầy và trò tiếp cận tri thức: giáo viên dùng học liệu điện tử, hình ảnh, video, bản đồ số, thậm chí dùng AI để xây dựng giáo án, thiết kế câu hỏi, tạo tình huống học tập phù hợp với từng nhóm học sinh thay vì chỉ dựa vào sách giáo khoa. Một tiết học ở trường phổ thông dân tộc bán trú có thể được minh họa qua màn hình tivi, giúp học sinh dân tộc thiểu số “nhìn thấy” thế giới rộng hơn. Ứng dụng công nghệ số đang từng bước mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức cho học sinh miền núi. Nhưng đằng sau những giờ học nhiều màu sắc là một thực tế ít đẹp: nhiều máy tính hư hỏng do thời tiết nóng ẩm, đường truyền chập chờn, kinh phí sửa chữa hạn chế và thiếu nhân lực công nghệ tại chỗ.
Những “điểm nghẽn” này khiến chuyển đổi số ở trường học miền núi khó đi vào chiều sâu. Không ít nơi có phòng máy nhưng không đủ thiết bị hoạt động ổn định; có phần mềm nhưng thiếu người hiểu để khai thác; có học bạ số nhưng dữ liệu chưa đồng bộ, vẫn phải rà soát thủ công như trường hợp 262 học bạ chưa nộp và 195 hồ sơ phát hành không thành công ở Lai Châu. Đề xuất ưu tiên hiện nay là hoàn thiện hạ tầng viễn thông, xóa “vùng lõm” sóng và internet ở điểm trường lẻ vùng cao, đồng thời thường xuyên đào tạo giáo viên về công nghệ thông tin, AI và phương pháp thiết kế bài học phù hợp với học sinh dân tộc thiểu số, kết hợp huy động doanh nghiệp, tổ chức xã hội hỗ trợ thiết bị để xây dựng các góc học tập số cho học sinh khó khăn. Nếu không giải được bài toán hạ tầng và con người, mọi mô hình đẹp sẽ chỉ nằm trên giấy.
Từ mô hình “trường học số” đến lộ trình cho giáo dục vùng quê
Mô hình “trường học số” mà một trường THCS ở phường Nam Đông Hà triển khai cho thấy một hình dung khá rõ về tương lai chuyển đổi số trường học. Mô hình gồm bốn nhóm: Quản lý số, Dạy học số, Học sinh số và Đội viên số. Ở trục Quản lý số, nhà trường dùng công nghệ để điều hành, xử lý công việc, kết nối thông tin và theo dõi hoạt động giáo dục, hướng đến dữ liệu đồng bộ và tổ chức khoa học. Ở trục Dạy học số, giáo viên đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, nền tảng và học liệu số để tăng tương tác, khơi gợi hứng thú, phát huy tính chủ động và sáng tạo của học sinh. Việc ra mắt mô hình này được xem là bước khởi đầu cho quá trình chuyển đổi số toàn diện, với mục tiêu xây dựng môi trường giáo dục hiện đại, an toàn, lấy học sinh làm trung tâm.
Điều đáng nói là những mô hình như vậy không phải đặc quyền của đô thị. Giáo dục vùng quê và trường học miền núi hoàn toàn có thể tiến dần đến “trường học số” nếu biết bắt đầu từ những việc nhỏ: làm sạch dữ liệu, dùng học bạ số đúng chuẩn, tập cho giáo viên quen với sổ đầu bài số, giáo án số, rồi từng bước đưa công nghệ dạy học vào từng tiết học. Với Lai Châu, bước đi tiếp theo là rà soát dữ liệu theo từng trường, từng nhóm nguyên nhân, đối chiếu thông tin học sinh với dữ liệu định danh để tránh sai lệch. Nếu mỗi địa phương đều có một lộ trình cụ thể như vậy, chuyển đổi số sẽ không còn là khẩu hiệu xa vời mà trở thành chuỗi thay đổi nhỏ nhưng bền vững, tích lũy thành bước nhảy cho giáo dục vùng quê.
