Từ phong trào thi đua hình thức đến yêu cầu cắt giảm cuộc thi học sinh
Chủ trương cắt giảm cuộc thi học sinh và hội thi giáo viên giỏi cấp trường, cấp xã là quyết định của Bộ Giáo dục và Đào tạo nhằm dừng các hoạt động hình thức, trùng lặp, giảm áp lực cho nhà trường để thời gian và nguồn lực quay trở lại với dạy học, sinh hoạt chuyên môn và chất lượng giáo dục thực chất.
Điểm mấu chốt trong chỉ đạo mới là: không tổ chức thi học sinh giỏi cấp trường, cấp xã, trừ khi đó là khâu tuyển chọn đội tuyển cho các kỳ thi do cấp trên tổ chức. Đồng thời, không tổ chức hội thi giáo viên dạy giỏi cấp trường, cấp xã chỉ để lấy thành tích, tránh tạo thêm áp lực thi đua cho giáo viên. Nói cách khác, Bộ giáo dục chỉ đạo dừng những cuộc đua danh hiệu mang tính thủ tục, để thay bằng các hoạt động chuyên môn có ý nghĩa. Việc này không phải là thu hẹp cơ hội phát triển năng lực mà là sàng lọc lại những gì đang chiếm quá nhiều thời gian, giấy tờ, nhưng đóng góp ít cho việc học của học sinh.
Giảm áp lực học sinh: bỏ thi để học tốt hơn, không phải để học ít hơn
Ở phía học sinh, thông điệp quan trọng nhất là giảm áp lực học sinh chứ không triệt tiêu sân chơi học thuật. Bộ yêu cầu không tổ chức thi học sinh giỏi cấp trường, cấp xã, ngoại trừ mục đích tuyển chọn đội tuyển thi cấp tỉnh, quốc gia, và việc tổ chức phải “thiết thực, khách quan, phù hợp, không gây áp lực cho học sinh”.
Thực tế nhiều năm cho thấy không ít kỳ thi được tổ chức liên tục, kéo dài, khiến học sinh phải luyện đề, học thêm, và phụ huynh phải lo toan kinh phí, phương tiện, trong khi giá trị học thuật mang lại không tương xứng. Chỉ đạo mới yêu cầu các cuộc thi được phép diễn ra phải có mục tiêu rõ ràng, gắn với chương trình giáo dục, không phát sinh chi phí bắt buộc, không gây áp lực cho học sinh và cha mẹ. Các hoạt động giao lưu tiếng Anh, STEM/STEAM, văn nghệ, thể thao… được khuyến khích theo tinh thần vui chơi, tự nguyện, không biến thành kỳ thi và không được dùng số lượng giải thưởng để đánh giá chất lượng dạy học. Đây là sự dịch chuyển quan trọng: từ “thi để lấy giải” sang “học để phát triển năng lực”.
Hội thi giáo viên giỏi: khi danh hiệu không còn là trung tâm
Đối với giáo viên, việc cắt giảm hội thi giáo viên giỏi là điểm chạm trực tiếp vào “văn hóa thành tích” tồn tại lâu năm trong hệ thống. Bộ yêu cầu rà soát, cắt giảm các cuộc thi, hội thi trùng lặp, không trực tiếp phục vụ hoạt động chuyên môn hoặc làm phát sinh hồ sơ, minh chứng không cần thiết; chỉ tổ chức cuộc thi khi có mục tiêu rõ ràng, thiết thực, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục.
Quan trọng hơn, “không tổ chức hội thi giáo viên dạy giỏi cấp trường, cấp xã để lấy thành tích”, chỉ tổ chức khi cần phát hiện, lựa chọn giáo viên tham gia hội thi cấp trên và phải đảm bảo không phát sinh hồ sơ, minh chứng không cần thiết. Điều này đảo chiều một thói quen: thay vì dồn sức chuẩn bị giáo án “diễn”, làm hồ sơ thi đua dày cộp, giáo viên được khuyến khích tập trung vào sinh hoạt chuyên môn, chia sẻ kinh nghiệm, đổi mới phương pháp, ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số, AI phục vụ trực tiếp dạy học. Với giáo dục mầm non, việc cấm các phong trào thi làm đồ dùng, đồ chơi để xếp loại, thi đua là một giải tỏa lớn cho giáo viên vốn đang quá tải với những yêu cầu hình thức.
Ít hội thi, ít sổ sách: trường học có thêm thời gian cho việc dạy và học
Chỉ đạo lần này không chỉ dừng ở cắt giảm cuộc thi học sinh và hội thi giáo viên giỏi mà mở rộng sang toàn bộ hệ sinh thái hồ sơ, sổ sách, hội họp trong nhà trường. Bộ nêu rõ mục tiêu là giảm thủ tục hành chính, dành thêm thời gian, nguồn lực cho dạy học và sinh hoạt chuyên môn, đồng thời góp phần hạn chế bệnh thành tích.
Các cơ sở giáo dục được yêu cầu chỉ thực hiện hồ sơ, sổ sách theo đúng quy định; không tự nghĩ thêm biểu mẫu, báo cáo, minh chứng nếu không có căn cứ pháp lý hoặc không thật sự cần thiết. Các báo cáo trung gian không cần thiết phải được loại bỏ, không yêu cầu báo cáo lại những số liệu đã có trong cơ sở dữ liệu dùng chung toàn ngành. Các cuộc họp hành chính cũng phải rà soát, cắt giảm, để ưu tiên thời gian cho hoạt động dạy học và sinh hoạt chuyên môn. Nếu thực thi nghiêm túc, giáo viên sẽ bớt bị “chiếm” giờ bằng giấy tờ và họp hành, có thêm thời gian cho chuẩn bị bài, hỗ trợ học sinh yếu, tổ chức hoạt động trải nghiệm đúng nghĩa.
Từ chỉ đạo đến thay đổi thực chất: cải cách giáo dục không thể là nửa vời
Có thể xem động thái này như một bước trong tiến trình cải cách giáo dục, khi Bộ giáo dục chỉ đạo không chỉ cắt giảm các cuộc thi mà còn hướng tới tinh gọn bộ máy giấy tờ và chuyển sang hồ sơ số trong thời gian tới. Theo lộ trình, trong năm học 2026-2027 sẽ triển khai hồ sơ số, sổ sách số, từng bước thay thế hồ sơ giấy và không yêu cầu giáo viên làm song song hai loại hồ sơ cùng nội dung.
Tuy vậy, để chính sách đi vào đời sống, thách thức là không nhỏ. Nếu cấp trường và địa phương không dứt khoát bỏ tâm lý “thi đua bằng giấy tờ”, chỉ đạo có thể biến dạng thành những hình thức mới, ví dụ đổi tên cuộc thi, hoặc giữ nguyên áp lực nhưng gắn mác “giao lưu”. Điểm tích cực là văn bản lần này nêu nguyên tắc khá rõ: mọi cuộc thi phải thiết thực, không gây áp lực, không phát sinh chi phí bắt buộc, mục tiêu là phát triển phẩm chất, năng lực người học và năng lực chuyên môn của nhà giáo. Câu hỏi còn lại thuộc về khâu thực thi: liệu nhà trường dám mạnh tay bỏ bớt thành tích, để đổi lấy chất lượng học tập và hạnh phúc của thầy trò hay không.
