Cao tốc xuyên rừng Việt Nam: Tham vọng 2028 và thực tế chậm nhịp
Cao tốc xuyên rừng Việt Nam Tân Phú - Bảo Lộc là dự án đường bộ cao tốc theo hình thức PPP, đi qua nhiều khu vực rừng và địa hình đặc trưng Tây Nguyên, được kỳ vọng vừa giảm tải Quốc lộ 20, rút ngắn thời gian TP.HCM – Lâm Đồng, vừa trở thành một trong những cung đường cao tốc có cảnh quan đẹp nhất cả nước trong tương lai.
Nhưng đằng sau hình ảnh “tuyến cao tốc xuyên rừng đẹp nhất” là một nghịch lý: tham vọng đưa vào khai thác quý IV/2028 với tổng mức đầu tư sơ bộ khoảng 17.561 tỷ đồng, trong khi giải phóng mặt bằng dự án mới đạt 48,4% tổng diện tích cần thu hồi và bồi thường tái định cư vẫn chưa hoàn tất. Đây không còn là câu chuyện kỹ thuật, mà là bài kiểm tra năng lực điều hành, phối hợp và kỷ luật tiến độ của cả hệ thống. Nếu không xử lý dứt điểm những điểm nghẽn hiện tại, mốc tiến độ xây dựng 2028 sẽ chỉ là một lời hứa khó giữ.
48,4% mặt bằng: Điểm nghẽn nằm ở đất rừng và tái định cư
Dự án cao tốc Tân Phú - Bảo Lộc dài khoảng 55 km, tổng diện tích đất dự kiến bồi thường khoảng 426 ha với 933 trường hợp bị ảnh hưởng. Thế nhưng đến ngày 20/10, mới phê duyệt phương án bồi thường cho 923 hộ, tương ứng 269 ha; trong đó chỉ 667 hộ đã nhận tiền với hơn 870 tỷ đồng trên diện tích 187,75 ha, và diện tích đã bàn giao cho nhà đầu tư chỉ đạt 206,01 ha, tương đương 48,4% tổng diện tích đất thu hồi.
Nút thắt không chỉ ở tiến độ hành chính mà nằm sâu trong bài toán đất rừng và bồi thường tái định cư. Một số đoạn ưu tiên thi công vẫn còn 77 hộ dân và 1 tổ chức chưa bàn giao mặt bằng, chưa kể phần đất rừng từ Km89+300 đến Km99+100 chưa xử lý xong. Công tác bố trí tái định cư bị chậm vì xác định nhu cầu, điều kiện và giá đất ở các khu tái định cư chưa rõ ràng, khiến người dân thiếu niềm tin. Khi quyền lợi người dân chưa được bảo đảm minh bạch, kỳ vọng đẩy nhanh giải phóng mặt bằng dự án là điều khó xảy ra.
Khánh Hòa – Buôn Ma Thuột: 89,3% khối lượng nhưng chỉ 27% vốn giải ngân
Nếu Tân Phú – Bảo Lộc tắc ở mặt bằng, thì trục cao tốc gần 22.000 tỷ nối Tây Nguyên với duyên hải Nam Trung Bộ lại bộc lộ một kiểu tắc khác: thi công chạy trước, tiền chạy sau. Dự án cao tốc Khánh Hòa – Buôn Ma Thuột giai đoạn 1, dài 117,5 km, tổng mức đầu tư 21.935 tỷ đồng, hiện đã đạt khoảng 89,3% khối lượng theo hợp đồng nhưng tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư mới ở mức 27%, thấp hơn nhiều so với bình quân cả nước 62,9%.
Nghịch lý “làm gần xong nhưng tiền chưa chi” cho thấy kỷ luật giải ngân và cơ chế tài chính chưa theo kịp yêu cầu tiến độ. Trong khi tuyến đường này được kỳ vọng tạo trục kết nối trực tiếp giữa Tây Nguyên và duyên hải Nam Trung Bộ, mở rộng khả năng tiếp cận cảng biển, trung tâm dịch vụ và thị trường tiêu thụ hàng hóa, thì sự chậm trễ giải ngân đang làm tăng rủi ro đội chi phí, kéo dài thời gian hoàn vốn và gây áp lực cho cả nhà nước lẫn nhà đầu tư. Đây là lời cảnh báo trực tiếp cho các dự án cao tốc xuyên rừng Việt Nam khác nếu vẫn giữ cách quản lý vốn như hiện nay.
Áp lực tiến độ 2028: Khi lợi ích người dân, môi trường và nhà đầu tư va nhau
Sau điều chỉnh, Tân Phú – Bảo Lộc sẽ sử dụng khoảng 546,80 ha đất, trong đó Đồng Nai 79,47 ha và Lâm Đồng 467,33 ha, tăng thêm khoảng 91,8 ha so với phương án trước; tổng mức đầu tư sơ bộ khoảng 17.561 tỷ đồng, dự kiến thông xe kỹ thuật quý III/2028 và khai thác quý IV/2028. Tham vọng này đặt lên vai chính quyền địa phương và nhà đầu tư một áp lực kép: vừa phải chạy kịp tiến độ xây dựng 2028, vừa phải xử lý hài hòa quyền lợi người dân, bảo vệ đất rừng và cân đối tài chính.
Khi hoàn thành, tuyến cao tốc xuyên rừng Việt Nam này được kỳ vọng giảm tải Quốc lộ 20, đặc biệt khu vực đèo Bảo Lộc, rút ngắn thời gian TP.HCM – trung tâm Lâm Đồng từ khoảng 7 giờ xuống còn 3–3,5 giờ. Nhưng nếu quá vội vàng, nguy cơ là đánh đổi môi trường rừng và tạo ra những khu tái định cư thiếu sinh kế bền vững. Vấn đề không phải chọn giữa phát triển hay bảo tồn, mà là buộc phải làm được cả hai – nếu không, chi phí xã hội sẽ lớn hơn nhiều so với bất kỳ con số đầu tư nào trên giấy.
Muốn không trễ hẹn 2028: Cần thay đổi cách làm, không chỉ tăng tốc thi công
Nhìn từ hai dự án Tân Phú – Bảo Lộc và Khánh Hòa – Buôn Ma Thuột, có thể thấy điểm chung của các cao tốc xuyên rừng Việt Nam là tắc ở thể chế nhiều hơn ở máy móc. Một bên kẹt ở giải phóng mặt bằng dự án, bồi thường tái định cư và đất rừng; bên kia kẹt ở quy trình giải ngân vốn dù khối lượng thi công đã rất cao. Nếu không thay đổi cách chuẩn bị quỹ đất, cơ chế tái định cư và quy trình phân bổ – giải ngân vốn, việc “chạy nước rút” vào những năm cuối chỉ làm tăng rủi ro chất lượng và chi phí.
Giải pháp không thể dừng ở các chỉ đạo “đẩy nhanh tiến độ”. Cần công khai, chuẩn hóa khung bồi thường tái định cư, rút ngắn thủ tục chuyển mục đích đất rừng đi kèm đánh giá môi trường nghiêm túc, và gắn trách nhiệm cá nhân với từng mốc giải phóng mặt bằng, giải ngân. Chỉ khi quyền lợi người dân được bảo đảm, môi trường được tính đúng, tính đủ và dòng vốn được giải phóng kịp thời, mục tiêu hoàn thành và khai thác cao tốc Tân Phú – Bảo Lộc vào quý IV/2028 mới có cơ hội trở thành hiện thực chứ không chỉ là một mốc trên giấy.
