Bờ nam kênh Đôi: từ “vùng trũng” đô thị thành trục không gian mới
Dự án chỉnh trang bờ nam kênh Đôi TP.HCM là chương trình cải tạo toàn diện dải đô thị dài khoảng 8,8km dọc đường Phạm Thế Hiển, tập trung hơn 5.800 căn nhà ven kênh, với mục tiêu xóa nhà tạm bợ, nâng cấp hạ tầng kỹ thuật, mở rộng giao thông và hình thành một trục không gian đô thị liên tục kết nối quận 8 với các khu vực lân cận. Điểm đáng nói là thành phố không coi đây là một dự án đơn lẻ, mà là mắt xích quan trọng trong chiến lược chỉnh trang đô thị quy mô lớn, gắn với mục tiêu di dời hàng chục nghìn căn nhà ven kênh, rạch trong giai đoạn tới. Việc Hội đồng nhân dân thành phố thông qua kế hoạch đầu tư cho 4 dự án thành phần bờ nam kênh Đôi cho thấy chính quyền đã chọn thời điểm “ra tay” với một trong những điểm nóng về nhà ở tự phát, ô nhiễm và ngập nước của quận 8.
4 dự án hạ tầng trên kênh Đôi: cách tiếp cận chia nhỏ để làm việc lớn
Thành phố quyết định chia toàn tuyến bờ nam kênh Đôi thành 4 dự án hạ tầng độc lập: Rạch Ông–Mật, Mật–Hiệp Ân, Hiệp Ân–Bà Tàng và Bà Tàng–hết tuyến. Đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật theo luật đầu tư công, mà là lựa chọn chiến lược để việc chuẩn bị đầu tư, bồi thường, giải phóng mặt bằng và thi công không bị nghẽn ở một điểm nào. Theo kế hoạch, hai dự án thuộc phường Chánh Hưng sẽ triển khai giai đoạn 2026–2031, hai dự án thuộc phường Bình Đông kéo dài đến 2032. Điều này đồng nghĩa quận 8 sẽ bước vào ít nhất một thập kỷ thay đổi liên tục về không gian đô thị. "Toàn tuyến 8,8km bờ nam kênh Đôi sẽ được kè bờ, mở rộng đường Phạm Thế Hiển lên lộ giới 30m và đầu tư đồng bộ hạ tầng kỹ thuật, công viên cây xanh, chiếu sáng". Cách làm cuốn chiếu này giúp rủi ro được kiểm soát, nhưng cũng đặt ra thách thức: người dân phải sống trong một công trường kéo dài nhiều năm.
Đổi đời hay đánh đổi? Tác động trực tiếp đến hơn 5.800 căn nhà ven kênh
Không có chỉnh trang đô thị nào là “miễn phí” về mặt xã hội. Trên bờ nam kênh Đôi, khoảng 5.807 trường hợp nhà ven kênh, rạch đã được xác định là phải di dời. Phần lớn là nhà nhỏ, tạm bợ, nằm sát hoặc trên lòng kênh, thiếu hạ tầng, thường xuyên ngập và không bảo đảm vệ sinh, an toàn. Về nguyên tắc, việc di dời là cần thiết; vấn đề là cách di dời. Theo phương án được thông qua, phần lớn kinh phí mỗi dự án dành cho bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, với tỷ trọng rất lớn so với các hạng mục xây dựng. Điều này cho thấy chính quyền ý thức được độ nhạy cảm của câu chuyện “đổi đời”. Khi một người dân ở hẻm 541 Phạm Thế Hiển nói: "Nếu chính sách bồi thường hợp lý, tái định cư đàng hoàng thì không có cớ gì người dân không đồng tình", đó vừa là sự đồng thuận, vừa là lời nhắc: chất lượng tái định cư sẽ quyết định thành bại của cả chương trình chỉnh trang đô thị này.
Tái cấu trúc hạ tầng và kết nối: quận 8 bước ra khỏi “góc khuất”
Về mặt không gian, bờ nam kênh Đôi đang là dải đô thị bị chia cắt bởi những khu dân cư cũ, manh mún; nếu được đầu tư đồng bộ, tuyến này có thể trở thành một trục không gian đô thị liên tục, gắn hạ tầng giao thông, công viên, bờ kè và không gian công cộng. Đây chính là cơ hội để phát triển quận 8 theo hướng không còn là “vùng ven” bị cô lập bởi kênh rạch, mà là một mắt xích kết nối quan trọng trong mạng lưới đô thị phía Nam thành phố. Các dự án hạ tầng này được thiết kế để giải bài toán giao thông và ngập nước: mở rộng đường Phạm Thế Hiển, tăng khả năng thoát nước, chống sạt lở, cải thiện cảnh quan và tạo điều kiện phát triển giao thông – du lịch đường thủy. Khi nhà ven kênh được di dời, mặt nước được khơi thông, quận 8 có thể khai thác thêm “mặt tiền” trên kênh Đôi, thay vì quay lưng ra sông như trước đây. Nếu quy hoạch sử dụng đất dọc tuyến thông minh, giá trị đất đai sẽ tăng, nhưng nhiệm vụ giữ lại không gian công cộng thay vì bê tông hóa toàn bộ mặt kênh phải được đặt lên hàng đầu.
Chiến lược chỉnh trang đô thị rộng hơn: từ kênh Đôi ra toàn hệ thống kênh rạch
Chỉnh trang bờ nam kênh Đôi không phải một dự án riêng lẻ, mà là phần trong chương trình di dời nhà ven kênh, rạch quy mô lớn mà thành phố dự kiến thực hiện từ 2026 đến 2030, hướng tới hơn 41.000 căn nhà. Riêng tuyến kênh Đôi trên địa bàn quận 8 cũ đã chiếm gần 38,8% tổng số nhà ven kênh, rạch của quận và khoảng 29% chỉ tiêu di dời 20.000 căn trong giai đoạn 2025–2030. Nói cách khác, nếu kênh Đôi không được giải quyết rốt ráo, mục tiêu chỉnh trang đô thị toàn diện khó đạt. Theo các kế hoạch đã được phê duyệt, giai đoạn 2026–2027 sẽ tập trung cho chuẩn bị đầu tư, phê duyệt báo cáo tiền khả thi, khả thi, bồi thường, giải phóng mặt bằng, bố trí tái định cư, sau đó mới bước vào thi công đại trà. Cách đi này cho thấy thành phố hiểu rằng bài toán lớn nhất không nằm ở khối bê tông kè bờ, mà ở nơi người dân sẽ chuyển đến, trong điều kiện sống mới. Nếu kênh Đôi trở thành một trục không gian đô thị hoàn chỉnh, xanh sạch và kết nối tốt, đó sẽ là minh chứng rằng chỉnh trang đô thị có thể vừa xử lý ngập, ô nhiễm, vừa nâng chất lượng sống – thay vì chỉ là cuộc “đại dời cư” để lấy đất phát triển bất động sản.
