Biến quy định pháp luật thành tình huống dễ hiểu
Phiên tòa giả định là hình thức giáo dục pháp luật tái hiện một phiên xét xử với các vai trò và trình tự tố tụng, giúp người tham dự hiểu quy định qua tình huống cụ thể thay vì chỉ nghe giải thích khô khan. Giá trị của mô hình nằm ở chỗ nó cho học sinh nhìn thấy một hành vi có thể đi xa đến đâu: lời chế giễu trên mạng, xâm phạm quyền riêng tư hay một lần đánh bạn đều có thể kéo theo hậu quả thật. Cuối tháng 10-2026, hơn 1.600 học sinh, cán bộ và giáo viên Trường THPT Thượng Cát tham dự chương trình về phòng, chống bạo lực học đường và bắt nạt trên không gian mạng. Đây là cách tiếp cận đúng hướng: đưa nội dung tuyên truyền đến gần những tình huống mà học sinh gặp, để các em nhận diện hành vi vi phạm, hiểu hậu quả pháp lý và cân nhắc cách ứng xử trước khi mâu thuẫn leo thang.
Cho thấy ranh giới giữa trêu đùa và hành vi gây hại
Tình huống tại Thượng Cát mô tả hai học sinh lập tài khoản TikTok giả, dùng hình ảnh và thông tin cá nhân của bạn khi chưa được đồng ý để đăng nội dung chế giễu, xúc phạm. Mâu thuẫn sau đó chuyển thành hành hung tại trường; nạn nhân bị thương tích với tỷ lệ tổn thương cơ thể 31%. Việc theo dõi phần xét hỏi, tranh luận và tuyên án khiến hậu quả pháp lý trở nên cụ thể hơn lời cảnh báo chung chung. Học sinh có thể nhận ra rằng bắt nạt trên mạng không phải chuyện tách biệt khỏi đời sống, còn việc dùng bạo lực để trả đũa không giải quyết được xung đột mà có thể khiến nhiều người chịu tổn hại. Bài học phòng chống bạo lực vì thế cần nhấn mạnh cả quyền riêng tư, trách nhiệm khi đăng tải nội dung và những lựa chọn an toàn hơn: dừng việc công kích, lưu lại bằng chứng và tìm người lớn đáng tin cậy để hỗ trợ.
Từ Huế đến đối thoại trực tiếp với học sinh
Trường hợp ở Huế cho thấy cơ quan kiểm sát có thể phối hợp với nhà trường để đưa giáo dục pháp luật vào đúng môi trường cần thiết. Viện kiểm sát nhân dân khu vực 1 - Huế và Trường THCS Phú Đa tổ chức phiên tòa dựa trên một vụ án có thật về cố ý gây thương tích, bắt nguồn từ mâu thuẫn nhỏ trên mạng xã hội và trong sinh hoạt hằng ngày. Học sinh tham gia đóng vai trong các phần của phiên xử, sau đó được hỏi đáp trực tiếp với kiểm sát viên về cách xử lý mâu thuẫn, vi phạm hành chính và trách nhiệm hình sự của người chưa thành niên. Phần trao đổi này quan trọng không kém việc tuyên án: nó giúp các em đặt câu hỏi cho tình huống của mình, thay vì chỉ tiếp nhận thông điệp một chiều. Khi nhà trường, gia đình và cơ quan chuyên môn cùng tham gia, việc phòng ngừa có cơ hội trở thành kỹ năng ứng xử hằng ngày, không dừng ở một buổi sinh hoạt.
Muốn hiệu quả, phải tổ chức thường xuyên
Một phiên tòa giả định có thể tạo ấn tượng mạnh, nhưng một buổi diễn đơn lẻ khó thay đổi thói quen nếu sau đó học sinh không có nơi tiếp tục trao đổi và thực hành. Giáo dục pháp luật cần đều đặn, phù hợp với lứa tuổi và gắn với những vấn đề thường gặp, từ bắt nạt trực tuyến đến giải quyết mâu thuẫn trong lớp. Các trường có thể kết hợp phiên xử với diễn đàn, cuộc thi tìm hiểu pháp luật, hỏi đáp tình huống; đồng thời ghi hình chương trình để làm tư liệu cho những lớp khác. Kế hoạch hưởng ứng Ngày Pháp luật trong ngành giáo dục Hà Nội cũng khuyến khích các hoạt động ngoại khóa và phiên tòa giả định. Tuy nhiên, mục tiêu không nên là khiến học sinh sợ hình phạt, mà là giúp các em hiểu quyền của người khác, nhận ra lúc cần can thiệp và biết tìm hỗ trợ. Khi được duy trì theo hướng đó, mô hình mới góp phần phòng chống bạo lực một cách bền vững.
Tóm lại, phiên tòa giả định có sức thuyết phục vì nối hành vi với hậu quả bằng câu chuyện, vai diễn và đối thoại pháp lý. Nhưng giá trị lâu dài chỉ đến khi nhà trường biến trải nghiệm ấy thành giáo dục thường xuyên, để học sinh biết dừng trước khi xúc phạm, không dùng bạo lực để giải quyết bất đồng và tìm đúng người hỗ trợ khi sự việc xảy ra.
