Giảm chi phí logistics Hồ Chí Minh: vì sao phải hành động nhanh?
Chi phí logistics Hồ Chí Minh là tỷ lệ tổng chi phí vận chuyển, lưu kho, thủ tục và dịch vụ hỗ trợ chuỗi cung ứng so với GRDP, phản ánh hiệu quả kết nối hạ tầng, năng lực tổ chức vận tải và mức độ số hóa quy trình, đồng thời quyết định khả năng cạnh tranh giá của hàng hóa cũng như sức hút của thành phố trong chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu. Hiện chi phí logistics tại TP.HCM nói riêng và Việt Nam nói chung được ước tính chiếm khoảng 16-17% GRDP, cao hơn đáng kể so với nhiều nước trong khu vực. Mức chi phí này đang bào mòn lợi nhuận doanh nghiệp, khiến hàng hóa trong nước yếu thế về giá và làm suy giảm năng lực cạnh tranh vận tải lẫn cơ hội tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong bối cảnh thương mại quốc tế biến động mạnh và xu hướng tái cấu trúc chuỗi giá trị toàn cầu ngày càng rõ, việc giảm chi phí logistics không còn là lựa chọn, mà là điều kiện sống còn nếu TP.HCM muốn giữ vai trò cửa ngõ xuất nhập khẩu của cả nước.
Điểm nghẽn hạ tầng cảng biển và áp lực tái cấu trúc thương mại
TP.HCM hiện chiếm khoảng 17,6% kim ngạch xuất khẩu, 18,4% nhập khẩu và 18% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu cả nước. Nhưng quy mô này chưa chuyển hóa thành lợi thế rõ rệt vì hệ thống hạ tầng logistics và hạ tầng cảng biển thiếu đồng bộ. Các tuyến đường bộ nối sân bay, cụm cảng biển với khu công nghiệp thường xuyên ùn tắc, làm tăng thời gian vận chuyển và chi phí lưu bãi, gây chậm giao hàng và giảm tính tin cậy của chuỗi cung ứng. Ở góc độ sản xuất, chi phí vận chuyển, lưu kho cùng quy trình thủ tục kéo dài đang trực tiếp bào mòn biên lợi nhuận, khiến hàng hóa Việt Nam chịu thiệt thòi về giá so với đối thủ quốc tế. Điều này càng trầm trọng hơn khi tái cấu trúc thương mại quốc tế và các tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe, buộc doanh nghiệp lẫn chính quyền phải cùng lúc xử lý bài toán chi phí, hạ tầng, nguồn cung và chuẩn hóa xuất xứ nếu không muốn bị loại khỏi những chuỗi cung ứng giá trị cao.
Chiến lược số hóa logistics: từ e-D/O đến nền tảng điều phối
Nếu hạ tầng là khung xương thì chuyển đổi số logistics chính là hệ thần kinh mới của chuỗi cung ứng TP.HCM. Thực tế, chính sách miễn, giảm phí hạ tầng cảng biển đã hỗ trợ doanh nghiệp phần nào, nhưng cú hích lớn hơn đến từ số hóa và tự động hóa quy trình nghiệp vụ. Việc chuyển từ lệnh giao hàng bằng giấy sang lệnh giao hàng điện tử (e-D/O) cho phép doanh nghiệp và đại lý logistics nộp hồ sơ, thanh toán cước và nhận lệnh trực tuyến, cắt bỏ cảnh xếp hàng tại hãng tàu, giảm rủi ro chậm chứng từ và chi phí thời gian. Ở phía hải quan, hàng hóa thuộc luồng xanh được thông quan tự động, không cần hồ sơ giấy, giúp tăng tốc độ thông quan và minh bạch số liệu nhờ tập trung đầu mối về các trung tâm chính. Doanh nghiệp xuất nhập khẩu cũng buộc phải rà soát lại toàn bộ chi phí, nâng năng lực quản lý đơn hàng, tồn kho, vận tải đa phương thức và phân phối quốc tế, đồng thời làm chủ công nghệ cốt lõi, xây dựng phương án thay thế nguồn vật tư và bảo đảm quy tắc xuất xứ để tận dụng ưu đãi từ các hiệp định thương mại tự do.
Nâng cấp hạ tầng cảng biển và giao thông đa phương thức: cuộc tái cấu trúc đầy rủi ro
Chính quyền TP.HCM đang triển khai chiến lược tái cấu trúc hạ tầng logistics toàn diện, với mục tiêu kéo chi phí logistics xuống mức 11-14% GRDP trong giai đoạn 2025-2030. Trọng tâm là phát triển hệ thống giao thông đa phương thức gồm đường bộ, đường sắt, đường thủy nội địa, hàng không và hạ tầng cảng biển, thay vì phụ thuộc vào đường bộ như hiện nay. Tuyến đường sắt kết nối các khu công nghiệp Bình Dương với cụm cảng Cái Mép – Thị Vải được xem là dự án chiến lược giúp rút ngắn thời gian và giảm chi phí vận chuyển hàng hóa xuất nhập khẩu. Bên cạnh đó, thành phố định hướng thí điểm mô hình cảng mở liên thông, quy hoạch lại hệ thống trung tâm phân phối và kết nối mượt mà giữa giao thông đường thủy, đường bộ với các cảng nước sâu để xử lý triệt để tình trạng đứt gãy nguồn cung và ùn tắc. Đây không phải bước đi an toàn, bởi đòi hỏi vốn lớn, điều phối liên ngành và khả năng tổ chức chuỗi cung ứng theo hành lang sản xuất – cửa ngõ quốc tế, nhưng nếu không dám nâng cấp hạ tầng cảng biển, TP.HCM sẽ tự giới hạn mình ở phân khúc giá rẻ, lợi nhuận thấp của thương mại toàn cầu.
Doanh nghiệp địa phương: đối tác chứ không phải người thụ hưởng
Điểm quan trọng của cuộc giảm chi phí logistics Hồ Chí Minh là doanh nghiệp không thể đứng ngoài, chỉ trông chờ vào chính sách hỗ trợ. Theo giới chuyên môn, để nâng cao năng lực cạnh tranh vận tải và giảm chi phí, sự chung tay của khối doanh nghiệp là điều kiện tiên quyết. Các công ty xuất nhập khẩu đã bắt buộc rà soát lại toàn bộ cấu trúc chi phí, định hướng phát triển để đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số lẫn chuyển đổi xanh, đồng thời tích cực tham gia xây dựng và sử dụng các trung tâm logistics quốc tế nhằm hạ giá thành dịch vụ. Doanh nghiệp cũng cần đa dạng hóa nguồn cung, đánh giá mức độ phụ thuộc vào vật tư trọng yếu như vải, nhựa kỹ thuật, linh kiện điện tử, từ đó thiết kế phương án thay thế, tính toán tồn kho an toàn và bảo đảm chuẩn mực xuất xứ để tận dụng tối đa ưu đãi thuế quan. Khi cả nhà nước và doanh nghiệp cùng tái cấu trúc hạ tầng, số hóa quy trình và chuẩn hóa hệ sinh thái chuỗi cung ứng, mục tiêu kéo chi phí logistics xuống gần ngưỡng cạnh tranh khu vực trở nên khả thi. Vấn đề không còn là "có làm hay không", mà là "ai đi nhanh hơn" trong cuộc đua tái định vị TP.HCM trên bản đồ logistics khu vực.
