Metro và nhà ở xã hội: Cặp đôi chiến lược định hình đô thị TP.HCM
Chiến lược metro TP.HCM 2030 gắn với phát triển nhà ở xã hội là cách thành phố đồng thời giải quyết bài toán giao thông công cộng, chỗ ở cho người thu nhập thấp và tái cấu trúc không gian đô thị theo chiều sâu, thay vì tiếp tục mở rộng manh mún ra vùng ven như trước đây. Thay vì xem metro là công trình giao thông đơn lẻ, TP.HCM đang đối xử với nó như trục xương sống để tổ chức lại nơi ở, nơi làm việc và các dịch vụ thiết yếu. Khoảng 255 km đường sắt đô thị cùng gần 200.000 căn nhà ở xã hội đến năm 2030 không chỉ là những con số tham vọng, mà là tuyên bố chính trị về việc chuyển từ tư duy "mở rộng đô thị bằng đường nhựa" sang "nén đô thị quanh giao thông công cộng". Đây là bước ngoặt nếu được triển khai nhất quán, bởi nó chạm đúng vào các điểm nghẽn lâu năm: kẹt xe, ngập nước, ô nhiễm và thiếu nhà ở phù hợp khả năng chi trả.
Từ hội thảo chính sách đến mục tiêu 255 km metro, 200.000 căn nhà ở xã hội
Tại một hội thảo về đầu tư hạ tầng, Giám đốc Sở Xây dựng TP.HCM Trần Quang Lâm đã phác thảo bức tranh hạ tầng mới mà thành phố muốn đạt được đến năm 2030: hoàn thành 8 tuyến metro với tổng chiều dài khoảng 255 km và giải quyết căn cơ các vấn đề ngập lụt, môi trường, giao thông, nhà ở. Song song, Chính phủ giao TP.HCM phát triển gần 200.000 căn nhà ở xã hội trong cùng giai đoạn, trong đó một dự án khoảng 37.000 căn đã được thông qua chủ trương đầu tư và khoảng 40.000 căn khác dự kiến khởi công đến cuối năm 2026. Theo ông Lâm, đây là giai đoạn bản lề để tháo gỡ điểm nghẽn, phục vụ mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số, nên các dự án phải được triển khai đồng bộ, hỗ trợ lẫn nhau thay vì mạnh ai nấy làm. Nghị quyết 188 của Quốc hội về cơ chế đặc thù cho đường sắt đô thị tạo thêm nền tảng pháp lý để thành phố dám đặt mục tiêu cao và buộc mình phải tổ chức thực hiện cho bằng được.
Phát triển đô thị theo chiều sâu: TOD, không gian ngầm và 10 phút đến ga metro
Điểm đáng chú ý trong chiến lược phát triển đô thị của TP.HCM là sự chuyển hướng rõ rệt sang phát triển theo chiều sâu: quản lý không gian ngầm, không gian đô thị theo chiều cao, gắn chặt quy hoạch với giao thông công cộng thay vì tiếp tục dàn trải theo chiều ngang. Thành phố định hình mạng lưới metro gắn với mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD), nơi quanh các nhà ga sẽ hình thành những khu đô thị có đầy đủ chức năng, dịch vụ và tiện ích. Quy hoạch đặt mục tiêu người dân có thể đi bộ khoảng 10 phút để tiếp cận nhà ga, biến metro thành một phần tự nhiên của đời sống hằng ngày chứ không phải phương tiện xa lạ. Cùng lúc, TP.HCM xây dựng quy định cho không gian ngầm và chiều cao công trình, nhằm tối ưu hóa sử dụng đất, mở rộng không gian phát triển kinh tế mà không phải tiếp tục hi sinh đất nông nghiệp và vùng sinh thái ở ngoại thành. Nếu làm đúng, đây là cách duy nhất để một siêu đô thị vừa tăng dân số, vừa nâng chất lượng sống mà không tự bế tắc trong kẹt xe và ngập nước.
Kết nối hạ tầng: từ metro, vành đai đến cảng biển, sân bay và kênh rạch
TP.HCM không chỉ nói về metro như một dự án giao thông, mà đặt nó trong tổng thể kết nối hạ tầng: vành đai 2, 3, 4; cao tốc, quốc lộ, đường cửa ngõ; cảng biển, cảng hàng không và hệ thống logistics. Thành phố yêu cầu mọi dự án giao thông phải gắn với khu dân cư, dịch vụ và việc làm, đồng thời giải quyết các hạn chế về chống ngập, logistics và hạ tầng đô thị. Các khu nhà ở xã hội được định hướng phát triển cạnh metro, đường vành đai, cao tốc và quốc lộ để người dân vừa tiếp cận được nhà ở phù hợp khả năng chi trả, vừa thuận tiện đi làm và sử dụng dịch vụ thiết yếu. Ở chiều ngược lại, hệ thống cảng biển đang nằm trong nhóm 25 cảng có sản lượng container lớn nhất thế giới được gắn với tuyến đường sắt Bàu Bàng – An Bình để tăng cường kết nối hạ tầng. Cùng với đó là kế hoạch nâng cấp sân bay Tân Sơn Nhất lên công suất khoảng 50 triệu hành khách/năm và cải tạo khoảng 398 kênh rạch, di dời 41.000 căn nhà ven sông để vừa chỉnh trang đô thị, vừa cải thiện thoát nước.
Tác động tới đời sống người dân và những điều TP.HCM phải làm cho tới 2030
Nếu các mục tiêu metro TP.HCM 2030 và nhà ở xã hội được hiện thực hóa, người dân sẽ cảm nhận thay đổi theo cách rất cụ thể: ít phụ thuộc vào xe máy, có thêm lựa chọn nhà ở gần ga metro, giảm thời gian di chuyển và bớt nỗi lo ngập nước mỗi mùa mưa. Các khu nhà ở xã hội gắn với metro, vành đai, cao tốc sẽ giúp người thu nhập thấp không phải đánh đổi giữa chỗ ở xa xôi và công việc ở trung tâm. Tuy nhiên, để chiến lược này không dừng ở bản vẽ, thành phố phải giải quyết quyết liệt bài toán bồi thường, giải phóng mặt bằng, rút gọn thủ tục cho các khu đất thuộc sở hữu nhà nước và huy động được sự tham gia của cộng đồng. Đường bộ sẽ không thể tự mình giải quyết ùn tắc của một siêu đô thị, nên việc khởi công thêm 5 tuyến metro từ nay đến cuối năm và cơ bản hoàn thành mạng lưới hạ tầng giao thông khung đến 2030 là phép thử cho năng lực thực thi. Nếu vượt qua, TP.HCM có cơ hội trở thành hình mẫu phát triển đô thị theo chiều sâu, nơi giao thông công cộng và nhà ở xã hội cùng nhau nâng chất lượng sống thay vì chạy theo tăng trưởng số lượng.
