Thành phố trực thuộc Trung ương: bước ngoặt mới trong nâng cấp hành chính Việt Nam
Khái niệm “thành phố trực thuộc Trung ương” ở Việt Nam dùng để chỉ những đơn vị hành chính – đô thị có vai trò trung tâm vùng, được tổ chức quản trị và phân bổ nguồn lực trực tiếp từ Trung ương, qua đó có điều kiện ưu tiên về quy hoạch hạ tầng mới, phát triển đô thị và kết nối kinh tế liên vùng trên một không gian rộng hơn cấp tỉnh. Việc Việt Nam mở rộng danh sách các thành phố trực thuộc Trung ương không chỉ là quyết định về địa giới, mà là một chiến lược tái thiết cấu trúc tăng trưởng, phân bố lại quyền lực kinh tế và cơ hội đầu tư giữa các vùng. Chiều 24/8, tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI đã biểu quyết thông qua Nghị quyết về việc thành lập thành phố Quảng Ninh và Nghị quyết về việc thành lập thành phố Bắc Ninh. Hai thành phố mới sẽ lần lượt chính thức được thành lập từ ngày 1/9 và 20/9, đưa số thành phố trực thuộc Trung ương của Việt Nam lên 9. Đây là bước đi nằm trong bối cảnh Việt Nam đang tổ chức lại không gian phát triển, hướng tới những đơn vị hành chính quy mô lớn hơn và phát huy tốt hơn lợi thế đặc thù.
Quảng Ninh và Bắc Ninh: hai cực tăng trưởng mới trên bản đồ phát triển đô thị
Điểm quan trọng của đợt nâng cấp hành chính Việt Nam lần này là tư duy coi cả tỉnh như một không gian đô thị tích hợp. Thành phố Quảng Ninh được thành lập trên toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số tỉnh Quảng Ninh, tiếp giáp Hải Phòng, Bắc Ninh, Lạng Sơn, Trung Quốc và Biển Đông; nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1/9. Thành phố Bắc Ninh cũng hình thành trên toàn bộ địa giới và dân số tỉnh, giáp Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Hưng Yên, Lạng Sơn và Thái Nguyên, với hiệu lực từ ngày 20/9. Quảng Ninh được định hướng trở thành đô thị biển hiện đại, xanh, thông minh, có sức cạnh tranh quốc tế, trung tâm kinh tế biển, du lịch và dịch vụ của quốc gia. Trong khi đó, nền tảng công nghiệp điện tử, công nghệ cao và xuất khẩu giúp Bắc Ninh được định vị là “thành phố công nghiệp công nghệ cao, đổi mới sáng tạo, xanh, thông minh, hiện đại và giàu bản sắc Kinh Bắc”. Nếu hai địa phương tận dụng được lợi thế biển, du lịch và công nghiệp, sự xuất hiện của hai thành phố mới sẽ là bước chuyển về chất lượng không gian tăng trưởng, chứ không chỉ tăng thêm số lượng đô thị trên bản đồ.
Người dân, doanh nghiệp được gì từ quy hoạch hạ tầng mới và phát triển đô thị?
Nhiều người lo ngại nâng cấp đơn vị hành chính chỉ mang màu sắc danh xưng. Tuy nhiên, nghị quyết thành lập hai thành phố đã nhấn mạnh mục tiêu cuối cùng là người dân và doanh nghiệp hưởng lợi trực tiếp thông qua thêm việc làm, tăng thu nhập, nâng năng suất lao động và chất lượng sống, đồng thời tăng đóng góp cho ngân sách Nhà nước. Nói cách khác, phát triển đô thị 2026 không phải là tô màu bản đồ, mà là tạo ra hạ tầng dịch vụ, giao thông, số hóa và môi trường kinh doanh mới. Theo nghị quyết, việc chuyển sang mô hình thành phố trực thuộc Trung ương được kỳ vọng “tạo thêm dư địa để hai địa phương tổ chức lại không gian đô thị, huy động nguồn lực, phát triển hạ tầng và nâng chất lượng quản trị”. Từ góc nhìn cạnh tranh vùng, các thành phố mới sẽ được trao thêm công cụ để xây dựng chiến lược thu hút đầu tư, hình thành các cụm ngành dịch vụ, công nghiệp – công nghệ cao, logistics… Điều này quan trọng vì nó mở ra khả năng phân bố việc làm và cơ hội kinh tế ra ngoài hai trung tâm truyền thống là Hà Nội và TP.HCM, giảm sức ép tập trung và tạo thêm lựa chọn cho doanh nghiệp.
Ba địa phương tiếp theo: Hưng Yên, Ninh Bình, Khánh Hòa và cuộc chạy đua đô thị trước 2030
Sau khi Quảng Ninh và Bắc Ninh lần lượt trở thành thành phố trực thuộc Trung ương từ ngày 1/9 và 20/9, cả nước sẽ có 9 thành phố trực thuộc Trung ương. Nhưng câu chuyện nâng cấp hành chính không dừng lại ở đó. Ba tỉnh Hưng Yên, Ninh Bình và Khánh Hòa đang tăng tốc hoàn thiện quy hoạch, hạ tầng và các tiêu chí đô thị, hướng tới mục tiêu trở thành thành phố trực thuộc Trung ương trước năm 2030. Hưng Yên, sau khi hợp nhất với Thái Bình, có không gian phát triển rộng hơn, được giao nhiệm vụ đẩy nhanh quy hoạch đô thị, hoàn thiện hạ tầng và phấn đấu trở thành thành phố trực thuộc Trung ương trước năm 2030; tỉnh phải khẩn trương lập đề án tỉnh công nghiệp hiện đại và trung tâm kinh tế biển phía Bắc, đồng thời thành lập thêm 36 xã lên phường để đưa tỷ lệ đơn vị hành chính đô thị vượt 50%. Ninh Bình cũng đặt mục tiêu tương tự với Nghị quyết số 05-NQ/TU ngày 30/1 về xây dựng tỉnh trở thành thành phố trực thuộc Trung ương trước năm 2030, dựa trên định hướng hình thành “đô thị di sản thiên niên kỷ”, phát triển hạ tầng chiến lược, kinh tế biển, khu kinh tế trọng điểm và hạ tầng số. Khánh Hòa, sau sắp xếp đơn vị hành chính, có diện tích đất liền khoảng 8.706,75km2 cùng không gian biển và 65 đơn vị hành chính cấp xã, đang tiếp tục thành lập thêm các phường để hoàn thiện tiêu chí đô thị.
Cơ hội và thách thức: liệu nâng cấp hành chính có đủ để tạo cú huých phát triển?
Việc hình thành thêm các thành phố trực thuộc Trung ương chắc chắn sẽ mở rộng mạng lưới đô thị cấp quốc gia và tạo thêm cực tăng trưởng mới ở nhiều vùng kinh tế. Nếu hoàn thành đúng lộ trình, Việt Nam sẽ có một cấu trúc đô thị phân tầng rõ hơn: các đô thị biển như Quảng Ninh, cực công nghiệp – công nghệ cao như Bắc Ninh, đô thị di sản như Ninh Bình, trung tâm kinh tế biển phía Bắc như Hưng Yên và đô thị biển – du lịch như Khánh Hòa. Mỗi cực mang một vai trò trong mạng lưới cạnh tranh khu vực. Tuy vậy, nâng cấp hành chính Việt Nam không tự động biến thành tăng trưởng. Rủi ro lớn nhất là “đô thị trên giấy”: tiêu chí đạt nhưng động lực kinh tế không đủ mạnh, quy hoạch hạ tầng mới không được thực thi, hoặc phân mảnh nguồn lực. Đột phá chỉ xuất hiện khi các thành phố dùng khuôn khổ mới để cải thiện chất lượng quản trị, minh bạch quy hoạch, đầu tư đúng trọng tâm vào giao thông kết nối vùng, hạ tầng số và dịch vụ công. Khi đó, người dân và doanh nghiệp mới thực sự thấy sự khác biệt giữa một tỉnh thông thường và một thành phố trực thuộc Trung ương – không phải ở tên gọi, mà ở cơ hội sống, làm việc và phát triển.
