Cảng biển chuyển đổi số: Từ khẩu hiệu đến điều kiện sống còn
Cảng biển chuyển đổi số là quá trình các cảng dùng nền tảng dữ liệu, tự động hóa và trí tuệ nhân tạo để số hóa toàn bộ hoạt động khai thác, logistics và kết nối chuỗi cung ứng, nhằm giảm thời gian, chi phí và phát thải trong cạnh tranh khu vực. Trong bức tranh logistics Đông Nam Á, cuộc chơi không còn là ai có cầu bến dài hơn, mà là ai sở hữu hệ sinh thái dữ liệu sâu hơn. Tổng Công ty Tân Cảng Sài Gòn (SNP) hiện giữ khoảng 50% sản lượng container cả nước, hơn 85% thị phần tại TPHCM và 44% tại khu vực Cái Mép. Nếu một “người khổng lồ” như vậy buộc phải đi vào lộ trình số hóa 5 năm, đó là tín hiệu rõ ràng: cảng Sài Gòn số hóa không phải lựa chọn chiến lược sang chảnh, mà là điều kiện sống còn để không bị tụt lại phía sau Singapore.
SNP và cụm Cái Mép–Thị Vải: Tham vọng cảng số, cảng xanh
Điểm đáng chú ý nhất ở SNP không chỉ là quy mô mà là cách họ biến quy mô thành lợi thế số. Doanh nghiệp này sở hữu 17.200 lao động, vận hành 18 phòng ban, chi nhánh cùng 29 công ty thành viên, với mạng lưới 15 cảng biển chiến lược, 6 cảng sông, 4 cảng sà lan và 6 ICD kết nối gần 500.000m² kho bãi chuẩn quốc tế. Nếu không có kiến trúc dữ liệu thống nhất, hệ sinh thái khổng lồ này dễ biến thành gánh nặng. Chính vì vậy, SNP triển khai chiến lược 5 năm số hóa toàn diện, lấy nền tảng E-SNP làm hạt nhân kết nối mọi giao dịch và nghiên cứu ứng dụng AI vào vận hành cảng thông minh. Ở cụm Cái Mép–Thị Vải, Tân Cảng – Cái Mép – Thị Vải đã đạt chứng nhận Cảng xanh khu vực APSN, chuyển toàn bộ thiết bị bến bãi sang điện 100%, dùng xe đầu kéo và xe buýt điện, điện mặt trời áp mái và số hóa giao nhận để rút ngắn thời gian giải phóng tàu.
Singapore nhắm vào logistics xanh và hạ tầng số: Cạnh tranh hay cộng sinh?
Singapore đang chơi hai lá bài chiến lược: chuỗi cung ứng số và logistics xanh. Tại Đối thoại Hữu nghị TPHCM lần thứ 3, đại diện Liên đoàn Doanh nghiệp Singapore đánh giá dư địa hợp tác logistics giữa Singapore và TPHCM còn rất lớn, nhất là khi chuỗi cung ứng toàn cầu đang được đa dạng hóa và Việt Nam nâng cao năng lực hạ tầng, sản xuất. Ba hướng họ xác định gồm chuỗi cung ứng số, hạ tầng cảng biển và logistics xanh, cùng các giải pháp chuỗi lạnh tiên tiến. Vietnam SuperPort do một tập đoàn Singapore tham gia đã kết hợp công nghệ, tự động hóa và giải pháp phát triển bền vững để xây mạng lưới logistics thích ứng tốt hơn. Câu hỏi không còn là “Singapore và Việt Nam cạnh tranh hay hợp tác?”, mà là “cảng biển Đông Nam Á nào xây được nền tảng dữ liệu đủ mở để hút vốn, công nghệ và đơn hàng từ Singapore thay vì bị bỏ lại”.
Kết nối dữ liệu, nâng chất nhân lực: Yếu tố quyết định cụm cảng khu vực
Không có kết nối dữ liệu, mọi khẩu hiệu cảng biển chuyển đổi số chỉ dừng ở mức demo. SNP đã thẳng thắn kiến nghị phải có quy hoạch chuẩn mạng lưới hậu phương gồm ICD, bến thủy nội địa, đồng thời bảo đảm thông suốt thủ tục hải quan và liên thông dữ liệu giữa các cảng biển toàn vùng. Đây là yêu cầu tối thiểu để cụm Cái Mép–Thị Vải tiến tới vai trò cảng trung chuyển quốc tế gắn với khu thương mại tự do, nơi mọi dòng dữ liệu vận tải, kho bãi, hải quan, tài chính chạy liền mạch. Tuy nhiên, hạ tầng dữ liệu sẽ vô nghĩa nếu lực lượng 17.200 lao động không được “nâng cấp” kỹ năng số. Khi các doanh nghiệp Singapore bước vào với chuỗi cung ứng số và logistics xanh, khoảng cách không nằm ở cầu bến hay thiết bị, mà ở năng lực vận hành hệ thống dữ liệu và kỷ luật thực thi của đội ngũ con người.
Chiến lược để không bị Singapore bỏ xa: Xanh – Số – Mở
Muốn cạnh tranh ngang tầm Singapore, các cảng trong khu vực không thể chọn giữa “xanh” hoặc “số”; họ phải làm cả hai, trên nền kiến trúc dữ liệu mở. Câu chuyện cảng Sài Gòn số hóa với E-SNP làm hạt nhân, đội sà lan và xe đầu kéo được số hóa, cùng tiêu chuẩn Cảng xanh tại Cái Mép–Thị Vải cho thấy hướng đi đúng đã hình thành nhưng còn thiếu tốc độ và độ liên thông. Trong bối cảnh Việt Nam đẩy nhanh chuyển đổi xanh và chuyển đổi số, phía Singapore công khai mong muốn phối hợp chặt hơn với chính quyền và hiệp hội địa phương để xác định lĩnh vực có thể đóng góp, thúc đẩy kết nối thực chất với đối tác Việt Nam. Lợi thế sẽ thuộc về cụm cảng nào coi dữ liệu là hạ tầng, con người là trung tâm và đối tác quốc tế là chất xúc tác, chứ không phải mối đe dọa.
