Từ thông báo đóng cửa đến cuộc hành hương kem cuối cùng
Việc Kem Tràng Tiền đóng cửa cửa hàng số 35 Tràng Tiền sau gần 70 năm hoạt động là câu chuyện một địa điểm kinh doanh quen thuộc biến mất nhưng ký ức tập thể, di sản ẩm thực và cảm xúc của người dân Hà Nội vẫn tiếp tục tồn tại, cho thấy khoảng cách ngày càng lớn giữa logic thị trường và nhu cầu gìn giữ các biểu tượng ẩm thực Hà Nội như một phần bản sắc đô thị. Từ ngày 15/9, cửa hàng Kem Tràng Tiền tại 35 Tràng Tiền chính thức dừng phục vụ, khép lại gần bảy thập kỷ gắn với thương hiệu được xem là một trong những biểu tượng ẩm thực Hà Nội. Điều nghịch lý là “Kem Tràng Tiền đóng cửa” ở địa chỉ lịch sử, nhưng hệ thống lại đang mở rộng với hàng trăm điểm bán trên cả nước. Câu hỏi không còn là thương hiệu có sống hay không, mà là liệu ký ức đô thị còn chỗ đứng nào trước sức ép đất vàng, hợp đồng thuê và kế hoạch tái cấu trúc hiện đại hóa không?
Những ngày trước thời điểm dừng bán, cảnh tượng ở 35 Tràng Tiền giống một cuộc hành hương hơn là đi ăn kem thường nhật: cửa hàng chật kín người, quầy nào cũng xếp hàng dài, nhân viên làm việc không ngơi tay, còn khách thì nấn ná chụp ảnh, quay video, viết vài lời tạm biệt lên bức tường chia tay được dành riêng. Đó là minh chứng rõ nhất rằng địa điểm này không chỉ bán đồ ngọt, mà bán cả một phần ký ức Hà Nội qua nhiều thế hệ.
Đất vàng, hợp đồng thuê và cái giá phải trả của ký ức
Nếu chỉ nhìn trên báo cáo kinh doanh, việc đóng một cửa hàng để tái cấu trúc hệ thống là quyết định bình thường. Đại diện thương hiệu cho biết việc dừng hoạt động chi nhánh 35 Tràng Tiền nằm trong kế hoạch phát triển và tái cấu trúc hệ thống, nhằm hướng tới không gian hiện đại và trải nghiệm tốt hơn. Song, đằng sau ngôn ngữ “phát triển” là thực tế hợp đồng thuê mặt bằng đã hết hạn, kết thúc một kỷ nguyên của địa điểm góp phần xây dựng nên tên tuổi Kem Tràng Tiền như hôm nay. Nói cách khác, thương hiệu đủ mạnh để đi tiếp, nhưng địa chỉ gắn bó với lịch sử thì không thắng nổi giấy tờ thuê đất.
Mô thức này không mới với di sản ẩm thực. Trước Kem Tràng Tiền, Phở Thìn Bờ Hồ đã phải rời số 61 Đinh Tiên Hoàng sau khoảng bảy thập kỷ để nhường chỗ cho quy hoạch trục “Đại lộ Văn hóa”, quảng trường, công viên và kết nối metro. Hàng quán đi trước, quy hoạch đi sau; rồi đến lúc quy hoạch quay lại, ký ức bị yêu cầu nhường chỗ. Câu hỏi đặt ra: chúng ta coi những quán ăn lâu đời là hạ tầng văn hóa cần được bảo vệ, hay chỉ là người thuê tạm thời trên mảnh đất luôn có thể bị phân bổ lại cho mục tiêu khác?
Khi một địa chỉ mất đi nhưng thương hiệu và ký ức vẫn còn
Điều trớ trêu là trong lúc người dân xếp hàng tạm biệt 35 Tràng Tiền, hệ thống Kem Tràng Tiền lại đang… mở thêm điểm bán. Thương hiệu hiện duy trì các cửa hàng quanh hồ Hoàn Kiếm như 18 Hàng Bài, 44 Tràng Tiền, 18 Ngô Quyền và mở rộng tới hàng trăm đại lý, điểm bán trên cả nước. Theo báo cáo doanh nghiệp, hệ thống đã phát triển tới hàng trăm cửa hàng và điểm bán truyền thống, đại lý và nhượng quyền trên toàn quốc, đồng thời thử nghiệm mô hình kết hợp kem truyền thống với đồ uống hiện đại. Ở góc độ kinh doanh, đây là bước tiến hợp lý. Nhưng ở góc độ di sản ẩm thực, việc thay thế một mái hiên cũ, nền gạch quen, ánh đèn vàng mờ bằng không gian bóng bẩy hơn không thể bù đắp được cảm giác “đến đúng chỗ” trong ký ức.
Điểm cần phân biệt rõ: Kem Tràng Tiền không biến mất, mà chỉ mất đi địa chỉ biểu tượng 35 Tràng Tiền. Thương hiệu tiếp tục sống, thậm chí lớn mạnh; các cửa hàng khác vẫn đủ sức phục vụ khách hàng thường xuyên. Nhưng di sản ẩm thực không chỉ là công thức kem, logo mới hay bao bì thay đổi sau hơn 60 năm. Di sản còn là không khí xếp hàng dưới mái vòm cũ, tiếng cười, hơi lạnh phả ra từ tủ kem trong những chiều hè, là khoảnh khắc du khách “phải ghé cho biết” mỗi lần về Hà Nội. Địa chỉ đóng cửa, ký ức còn đó – nhưng ký ức chỉ sống được bao lâu nếu sự nối dài vật chất bị cắt đứt?
Biểu tượng ẩm thực Hà Nội trước làn sóng quy hoạch và hiện đại hóa
Kem Tràng Tiền không cô đơn trong câu chuyện bị bứt ra khỏi vị trí vàng gắn bó hàng chục năm. Phở Thìn Bờ Hồ buộc phải rời bờ hồ Gươm để phục vụ quy hoạch không gian công cộng mới. Ở TP.HCM, Nhà hàng Thanh Niên chia tay vị trí trung tâm sau 36 năm, dù vẫn được khách nhớ bởi các món canh chua, cá kho, nem rán quen thuộc. Những địa chỉ cà phê, quán ăn trong khu tập thể cũ cũng dần biến mất khi chung cư cải tạo, giá thuê tăng, hoặc chủ nhà thay đổi kế hoạch kinh doanh. Đó là một mô thức lặp lại: quy hoạch và áp lực kinh tế luôn thắng trong ngắn hạn, còn di sản ẩm thực chỉ được nhắc đến khi đã… treo biển đóng cửa.
Vấn đề nằm ở chỗ các biểu tượng ẩm thực Hà Nội lâu nay được bảo tồn chủ yếu nhờ tình cảm tự phát của cộng đồng, không phải một cơ chế bảo vệ chính thức. Khi nào quán phở, hàng kem, tiệm cà phê lâu năm vẫn chỉ được coi như hộ kinh doanh trên mảnh đất có thể bị thu hồi, tăng giá thuê hoặc quy hoạch lại bất cứ lúc nào, khi đó di sản ẩm thực vẫn mong manh. Cần nhìn nhận những địa chỉ đã ăn sâu vào đời sống – những nơi “ai đến Hà Nội cũng phải ghé một lần” – như một phần tài sản văn hóa đô thị, có quyền được xem xét trong mọi quyết định quy hoạch, chứ không chỉ là “đối tượng bồi thường, giải tỏa”.
Kết lại: Đóng cửa một địa chỉ không nên đồng nghĩa với khép lại di sản
Câu chuyện “Kem Tràng Tiền đóng cửa” ở số 35 Tràng Tiền không phải là hồi chuông báo tử cho thương hiệu, mà là lời cảnh báo về cách chúng ta đang đối xử với di sản ẩm thực. Thương hiệu vẫn sống, hệ thống vẫn mở rộng, khách vẫn có nơi ăn kem. Nhưng một chương lịch sử của Hà Nội đã khép lại khi biển số nhà, nền gạch và bức tường chi chít lời nhắn tạm biệt bị trả về hiện trạng khác. Nếu mỗi lần quy hoạch, mỗi lần hợp đồng thuê hết hạn đều đồng nghĩa với việc một biểu tượng ẩm thực Hà Nội mất chỗ đứng, thì vài chục năm nữa, thế hệ sau sẽ chỉ còn biết đến các địa chỉ huyền thoại qua ảnh lưu trữ và lời kể hoài niệm.
Giữ một cửa hàng trên đất vàng là chuyện khó trong thế giới thị trường. Nhưng ít nhất, chúng ta có thể thay đổi cách đặt câu hỏi: thay vì hỏi “quy hoạch này mang lại bao nhiêu lợi ích kinh tế?”, hãy hỏi thêm “quy hoạch này lấy đi những mảnh ký ức nào của thành phố, và có cách nào để chúng không biến mất hoàn toàn?”. Đóng cửa một địa chỉ là điều đôi khi không tránh khỏi; để di sản ẩm thực không khép lại theo cánh cửa ấy mới là trách nhiệm chung của cả cộng đồng.
