Công suất sân bay Việt Nam là bài toán cả bầu trời lẫn mặt đất
Công suất sân bay Việt Nam là năng lực toàn hệ thống hàng không trong một khoảng thời gian nhất định, được quyết định không chỉ bởi số đường băng và diện tích nhà ga mà bởi cách quản lý vùng trời, điều hành không lưu, tổ chức luồng chuyến bay và hiệu quả phục vụ mặt đất, từ khâu làm thủ tục, soi chiếu an ninh đến kéo đẩy tàu bay và quay đầu đúng giờ. Việt Nam đang tăng trưởng vận tải hàng không nhanh, nên nếu tiếp tục nhìn công suất chỉ qua con số chuyến cất hạ cánh trên mỗi giờ, chúng ta sẽ bỏ qua những nút thắt vô hình nhưng nguy hiểm: không phận phân mảnh, điều hành bay căng thẳng giờ cao điểm, và mặt đất thiếu chuẩn hóa quy trình. Vấn đề không phải xây thêm thật nhiều, mà là khai thác thông minh những gì đã và đang có.
Áp lực giờ cao điểm cho thấy giới hạn của cách tăng công suất truyền thống
Sự cố nghẽn tại các sân bay lớn mỗi dịp nghỉ lễ không còn là chuyện bất ngờ mà đã trở thành cảnh báo rõ ràng về giới hạn công suất sân bay Việt Nam nếu chỉ giải quyết bằng hạ tầng vật lý. Kỳ nghỉ Quốc khánh 2/9 vừa qua cho thấy áp lực lan từ sân bay sang toàn bộ hệ thống điều hành bay, khi các cơ sở của đơn vị quản lý bay phải điều hành 13.482 chuyến trong vài ngày, tăng 8,65% so với cùng kỳ trước đó và riêng ngày 29/8 lên tới 2.830 chuyến. Những con số này không chỉ là thành tích mà là lời nhắc rằng tăng chuyến bay vào cùng khung giờ, nhất là chiều và tối, đang đẩy cả vùng trời và mặt đất vào tình trạng quá tải. Theo đánh giá, đây là minh chứng cho việc tăng công suất hệ thống không nên chỉ là tăng số chuyến cất hạ cánh, mà phải phân bổ năng lực hợp lý theo thời gian và không gian.
Quản lý vùng trời và điều hành không lưu: nền tảng vô hình của công suất
Nếu đường băng là phần dễ thấy của hạ tầng hàng không, thì quản lý vùng trời và điều hành không lưu là phần quyết định nhịp thở của cả mạng lưới nhưng lại ít được công chúng chú ý. Khi trao đổi với giới chuyên môn, Phó Chủ tịch khu vực châu Á – Thái Bình Dương của một tổ chức vận tải hàng không quốc tế nhấn mạnh Việt Nam cần tiếp cận tổng thể, bao gồm quản lý hoạt động bay, cấu trúc vùng trời và dịch vụ mặt đất, thay vì chỉ tập trung mở rộng sân bay. Vùng trời nước ta vẫn còn nhiều dư địa cải thiện: hiện đại hóa mạng đường bay, áp dụng linh hoạt vùng trời giữa quân sự và dân sự, phát triển đường bay tự do giúp giảm vòng vèo và tiết kiệm thời gian. Song song, hệ thống điều hành không lưu phải đủ mạnh để xử lý lưu lượng ngày càng tăng; riêng tháng 8, sản lượng điều hành bay ước đạt hơn 88.000 lần chuyến, cho thấy áp lực thường trực lên kiểm soát viên không lưu. Không tối ưu được bầu trời, mọi nỗ lực mở rộng mặt đất sẽ mất đi phần lớn hiệu quả.
Sân bay Long Thành: thêm đường băng chưa đủ, cần thêm năng lực vận hành
Sân bay Long Thành được đánh giá sẽ bổ sung năng lực rất cần thiết cho hệ thống và nâng tầm trải nghiệm hành khách, qua đó góp phần giảm tải cho các đầu mối hiện hữu. Công trường sân bay này đang bước vào giai đoạn nước rút: hoàn thiện hạ tầng, kiểm tra hệ thống kỹ thuật, xây dựng và diễn tập phương án khai thác, cứu nạn, cứu hộ, trong đó có kiểm tra trực tiếp công tác phòng cháy chữa cháy và cứu nạn tại hiện trường. Theo kế hoạch, Long Thành sẽ vận hành thử trong các tháng 9–11 để kiểm tra khả năng đồng bộ của khu bay, nhà ga, hệ thống kỹ thuật và quy trình khai thác trước khi mở thương mại. Quan trọng hơn, quá trình chuyển điểm khai thác từ Tân Sơn Nhất sang Long Thành sẽ thực hiện từng bước, bám sát mùa lịch bay quốc tế để tránh xáo trộn, và hành khách không phải trả thêm chênh lệch nếu giá dịch vụ tại Long Thành cao hơn thời điểm xuất vé ở Tân Sơn Nhất. Đây là cách tiếp cận tôn trọng người sử dụng, nhưng vẫn cần được hỗ trợ bằng quản lý vùng trời và điều hành không lưu tương ứng.
Tầm nhìn hạ tầng hàng không phải gắn với tối ưu quy trình toàn hệ thống
Việt Nam đang đi đúng hướng khi tiếp tục đầu tư hạ tầng hàng không, trong đó có kế hoạch sân bay thứ hai cho khu vực Hà Nội và hoàn thiện Long Thành. Nhưng nếu không gắn các dự án này với một tầm nhìn dài hạn về công suất sân bay Việt Nam theo nghĩa toàn diện – từ quản lý vùng trời, điều hành không lưu đến năng lực phục vụ mặt đất – chúng ta sẽ lặp lại bài toán “nút thắt cổ chai” ở quy mô lớn hơn. Nâng năng lực hệ thống có thể và nên làm thông qua các công cụ như quản lý luồng không lưu (ATFM), cơ chế ra quyết định phối hợp tại sân bay (A-CDM), cùng với số hóa quy trình vận hành để giảm thời gian quay đầu tàu bay và tăng tính dự đoán của lịch bay. Thông điệp rõ ràng: phát triển hạ tầng hàng không chỉ là bước đầu; chìa khóa nằm ở việc nhìn toàn bộ chuỗi khai thác từ bầu trời đến mặt đất, và thiết kế quy trình sao cho mỗi phút, mỗi mét vùng trời đều được sử dụng hiệu quả nhất.
