Cơ chế đặc thù APEC Phú Quốc là gì và vì sao lại xuất hiện lúc này?
Cơ chế đặc thù APEC Phú Quốc là một Nghị quyết của Quốc hội quy định các biện pháp xử lý vướng mắc pháp lý, kỹ thuật và môi trường đối với những dự án hạ tầng đã triển khai nhưng chưa hoàn thiện đầy đủ thủ tục, nhằm phục vụ Hội nghị cấp cao APEC tổ chức tại Phú Quốc, đồng thời khẳng định không hợp thức hóa sai phạm và không miễn trừ trách nhiệm cho tổ chức, cá nhân liên quan. Điểm đáng chú ý là Nghị quyết không mở một “sân chơi ưu đãi” cho mọi dự án trên đảo, mà khoanh rất rõ phạm vi và thời gian áp dụng cơ chế đặc thù APEC: chỉ tập trung vào các dự án, công trình đã được triển khai từ tháng 3/2025 đến trước ngày 18/5/2026, trong bối cảnh tiến độ chuẩn bị cho Hội nghị cấp cao APEC 2027 tại Phú Quốc đang rất cấp bách. Việc Quốc hội chấp thuận với 464/476 đại biểu tán thành, chiếm 92,8% số đại biểu tham dự, cho thấy sự đồng thuận chính trị lớn đối với yêu cầu vừa đẩy nhanh tiến độ, vừa giữ kỷ luật pháp lý.
Khoanh đúng phạm vi, khóa chặt rủi ro hợp pháp hóa sai phạm
Trọng tâm của cơ chế đặc thù APEC không phải là “xin – cho ưu đãi”, mà là xử lý hậu quả pháp lý của những dự án hạ tầng đã lỡ triển khai khi thủ tục còn dang dở. Nghị quyết nêu rõ phạm vi áp dụng gồm các công trình, hạng mục công trình thuộc dự án đối ứng trên quỹ đất thanh toán theo hợp đồng BT xây dựng Trung tâm tổ chức Hội nghị APEC, cùng với hoạt động khai thác, thu hồi khoáng sản, đổ và tiếp nhận chất thải xây dựng liên quan. Nguyên tắc được nhấn rất mạnh: xử lý vướng mắc phải bảo đảm không hợp pháp hóa các sai phạm có tính chất vụ lợi, không tạo thêm sai phạm mới, không loại trừ trách nhiệm của tổ chức, cá nhân đã vi phạm vì mục đích vụ lợi. Đi kèm đó là yêu cầu kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm hành vi lợi dụng cơ chế đặc thù để tham nhũng, tiêu cực, làm thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước. Đây là “hàng rào kỷ luật” cần thiết, bởi nếu cơ chế đặc thù APEC trở thành lá chắn cho các quyết định tùy tiện, Phú Quốc sẽ phải trả giá bằng uy tín và ngân sách công.
Giải quyết bài toán môi trường và chất thải xây dựng mà vẫn giữ trách nhiệm
Một điểm nhạy cảm trong các dự án hạ tầng phục vụ Phú Quốc 2027 là chất thải xây dựng, khi khối lượng đất đá, vật liệu thải ra tăng vọt theo tiến độ thi công. Chính phủ khẳng định cơ chế đặc thù APEC chỉ áp dụng cho các dự án, công trình phục vụ Hội nghị cấp cao APEC thuộc phạm vi Nghị quyết; những công trình thi công sau ngày 18/5/2026 vẫn phải tuân thủ pháp luật hiện hành. Với các chất thải đã hoặc dự kiến đổ vào khu đất chưa phù hợp quy hoạch khu vực đổ thải, chủ đầu tư, nhà đầu tư và nhà thầu được phép đổ vào các khu đất trên địa bàn đặc khu Phú Quốc theo quy định của Nghị quyết, nhưng đi kèm yêu cầu quản lý chặt chẽ và hoàn trả mặt bằng đúng quy hoạch. Tỉnh có trách nhiệm xây dựng phương án di dời với các vị trí tiếp nhận chất thải xâm phạm vùng lõi di sản thiên nhiên, còn chủ đầu tư phải khắc phục và bồi thường khi xảy ra sự cố môi trường theo đúng pháp luật bảo vệ môi trường. Nói cách khác, cơ chế đặc thù APEC chỉ tháo gỡ vướng mắc về thủ tục và quy hoạch, không hề miễn trách nhiệm môi trường cho bất kỳ ai.
Áp lực lao động, giá vật liệu: vì sao Chính phủ nói “không” với cơ chế riêng?
Thách thức lớn nhất khi cùng lúc triển khai 21 dự án hạ tầng quy mô lớn trên đảo là nguồn lực lao động và chi phí đầu vào. Báo cáo của địa phương cho thấy toàn đảo cần bổ sung khoảng 50% lực lượng lao động, riêng dự án sân bay duy trì khoảng 4.000 lao động nhưng vẫn thiếu khoảng 2.000 người; nhiều gói thầu chỉ đáp ứng 30–40% nhu cầu nhân lực theo tiến độ. Cùng lúc, chi phí ca máy chịu tác động từ giá nhiên liệu, chi phí huy động, tập kết máy móc ra đảo; đơn giá nguyên liệu, vật tư thực tế được báo cáo cao hơn nhiều so với đơn giá công bố. Trong bối cảnh đó, địa phương đề xuất cơ chế xác định giá trị dự án đã thi công dựa trên chi phí thực tế đã thanh toán, tức là một “đường dây riêng” cho giá vật liệu, nhân công. Chính phủ từ chối, cho rằng chưa đủ cơ sở để bổ sung ngay cơ chế mới, vì vướng mắc về định mức, giá xây dựng không chỉ của riêng các dự án APEC mà mang tính hệ thống, cần được đánh giá tác động đầy đủ và xử lý theo đúng thẩm quyền, trình tự. Nếu chấp nhận cơ chế giá riêng cho một địa bàn, nguy cơ hợp thức hóa sai phạm, thổi giá và tạo tiền lệ phá vỡ mặt bằng chi phí trong xây dựng là hoàn toàn hiện hữu.
Cân bằng giữa tốc độ, pháp lý và tài chính: điều kiện để cơ chế đặc thù thành công
Cơ chế đặc thù APEC cho Phú Quốc rõ ràng là một “phương án khẩn cấp” để tháo gỡ vướng mắc cho hàng loạt dự án hạ tầng phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027, nhưng không phải là tấm vé miễn trừ pháp lý. Quan điểm của Chính phủ và lãnh đạo Quốc hội là phải triển khai nhanh nhưng chặt chẽ, minh bạch, không hạ thấp tiêu chuẩn, chất lượng công trình và không để lợi dụng cơ chế đặc thù. Do đó, việc không mở cơ chế riêng về giá vật liệu, nhân công là bước đi hợp lý nếu Việt Nam muốn giữ kỷ luật tài chính công, tránh thông điệp rằng cứ làm trước, sai đâu sửa đó bằng Nghị quyết. Điểm tích cực là Nghị quyết tạo khung chính trị – pháp lý để Chính phủ tiếp tục chỉ đạo đánh giá toàn diện vướng mắc về định mức, giá xây dựng, báo cáo đầy đủ chênh lệch giữa đơn giá hiện hành và giá trị thực tế, từ đó đề xuất giải pháp xử lý, xin ý kiến cấp có thẩm quyền. Cơ chế đặc thù APEC sẽ chỉ thành công nếu được vận hành như một công cụ giải quyết vướng mắc tạm thời, song song với cải cách dài hạn về quy hoạch, thủ tục đầu tư và hệ thống định mức, giá xây dựng, nhằm để Phú Quốc 2027 không chỉ đẹp trong mắt bạn bè quốc tế mà còn minh bạch trong sổ sách quốc gia.
