Khi cao tốc chạy, doanh nghiệp và người dân vẫn đứng yên
Bồi thường giải phóng mặt bằng là quá trình Nhà nước thu hồi đất, tài sản để làm dự án hạ tầng, kèm theo trách nhiệm chi trả, hỗ trợ di dời, và tạo điều kiện tái sản xuất hoặc tái định cư cho tổ chức, cá nhân bị ảnh hưởng trong thời hạn hợp lý để họ không bị tụt lại phía sau. Thế nhưng, thực tế ở nhiều dự án cao tốc Việt Nam cho thấy, đường đã thông xe, thu phí, còn doanh nghiệp và người dân bị thu hồi đất vẫn loay hoay chờ bồi thường, tái ổn định cuộc sống. Câu chuyện nhà máy chế biến gỗ ở Quảng Trị gần 2 năm chưa được bồi thường đầy đủ và hàng chục hộ dân Nha Trang sống trong bụi bặm, ngập nước gần một thập kỷ cho thấy một vấn đề mang tính hệ thống, chứ không chỉ là vài “sự cố” cá biệt.
Nhà máy ở Quảng Trị: cao tốc đã thu phí, máy móc vẫn phơi mưa nắng
Trong dự án cao tốc Vạn Ninh - Cam Lộ, nhà máy chế biến gỗ của Công ty Cổ phần Lâm sản Quảng Trị nằm trọn trong phạm vi thu hồi đất, bị cưỡng chế thu hồi từ tháng 10.2024. Doanh nghiệp chấp hành tháo dỡ nhà xưởng, di dời máy móc, dây chuyền sản xuất, nhưng phần lớn thiết bị phải để ngoài trời lâu ngày, xuống cấp, hư hỏng nặng. Về nguyên tắc, Luật Đất đai quy định phải bồi thường chi phí tháo dỡ, di chuyển, lắp đặt và cả thiệt hại phát sinh khi di chuyển hệ thống máy móc, dây chuyền sản xuất. Địa phương đã phê duyệt phương án bồi thường chi phí vận chuyển, lắp đặt với tổng kinh phí hơn 2,2 tỉ đồng. "Cao tốc đã đi vào khai thác, thu phí, nhưng doanh nghiệp chưa thể tái sản xuất vì chưa được bồi thường đầy đủ". Đó là nghịch lý: hạ tầng công cộng sinh lợi, còn doanh nghiệp cung cấp mặt bằng thì bị treo trong tình trạng cầm chừng gần 2 năm.
Ngọc Hội, Nha Trang: dự án BT nghìn tỉ và 10 năm bụi, ngập
Dự án nút giao thông Ngọc Hội ở phường Tây Nha Trang là một trong ba dự án BT mà tỉnh ký với một tập đoàn tư nhân, khởi công từ năm 2017 với tổng mức đầu tư gần 1.400 tỉ đồng, trong đó phần hợp đồng BT hơn 1.250 tỉ đồng. Theo kế hoạch, dự án phải hoàn thành cuối 2019, nhưng sau nhiều lần điều chỉnh, nhiều hạng mục vẫn dở dang, đặc biệt nhánh N4 chưa được xây dựng. Trong khi đó, người dân sống hai bên đường 23 Tháng 10 chịu cảnh "nắng thì bụi bay mù mịt, còn mưa thì ngập" gần 10 năm nay. Đồ đạc trong nhà phủ bụi, đường xá nát bươm, hố sâu nguy hiểm, nhiều hộ phải bỏ nhà, cho thuê hoặc chuyển đi nơi khác vì ô nhiễm kéo dài. Dự án ngưng thi công nhiều năm do vướng mặt bằng và do lãnh đạo doanh nghiệp BT vướng lao lý, còn chính quyền thì chờ bản án phúc thẩm để có căn cứ làm việc tiếp. Hệ quả là cả cộng đồng bị biến thành “con tin” của một hợp đồng BT xử lý dở dang.
Vấn đề hệ thống: chậm bồi thường phá vỡ khả năng tái sản xuất và niềm tin
Cả hai trường hợp cho thấy một mô thức quen thuộc trong nhiều dự án cao tốc Việt Nam: tiến độ thi công và cắt băng khánh thành luôn được ưu tiên, còn bồi thường giải phóng mặt bằng, hỗ trợ doanh nghiệp di dời và đời sống người dân lại bị chậm trễ hoặc xử lý nửa vời. Ở Quảng Trị, UBND xã Vĩnh Thủy đến nay vẫn đang loay hoay thẩm định 24 hạng mục tài sản để bồi thường cho doanh nghiệp, dù doanh nghiệp cho rằng số tài sản bị ảnh hưởng lên tới khoảng 80 hạng mục. Chủ tịch xã còn phải tự đặt “deadline” nội bộ tới 10.8.2026 mới hoàn thành thẩm định và bồi thường trong năm 2026. Nghĩa là doanh nghiệp có thể phải mất tới ba năm kể từ ngày tháo dỡ mới nhận đủ tiền bồi thường. Với một nhà máy, ba năm ngừng hoặc cầm chừng sản xuất có thể đồng nghĩa mất thị trường, mất lao động, mất vốn tích lũy – những thiệt hại mà tiền bồi thường tính toán chậm trễ khó có thể bù đắp.
Cần đặt chuẩn mới cho giải phóng mặt bằng: đi trước, làm nhanh, bồi thường đủ
Điểm chung đáng lo nhất không nằm ở một dự án cụ thể, mà ở cách hệ thống đang chấp nhận “bình thường mới” của chậm trễ bồi thường giải phóng mặt bằng và tái định cư hạ tầng: đường cao tốc, nút giao được ưu tiên tiến độ, còn doanh nghiệp, người dân thì phải tự xoay xở trong khoảng trống chính sách. Chậm trễ dự án giao thông không chỉ là chậm tiến độ thi công; nó còn là chậm phục hồi sinh kế và sự ổn định xã hội. Khi hàng chục hộ dân phải gửi kiến nghị “hàng chục lần” chỉ để đòi một con đường sạch bụi, không ngập nước, lòng tin vào các lời hứa “lợi ích cộng đồng” của dự án hạ tầng sẽ bào mòn. Muốn các dự án cao tốc Việt Nam trở thành động lực phát triển thực sự, tiêu chuẩn mới phải là: bồi thường nhanh, đủ, minh bạch; hỗ trợ doanh nghiệp di dời và cộng đồng tái thiết đời sống phải đi song song, thậm chí đi trước tiến độ khởi công công trình.
