Tuyến metro số 6: Đường vành đai mới và bài toán 26.336 tỷ đồng
Metro Tân Sơn Nhất – Phú Hữu, hay tuyến metro số 6, là tuyến đường sắt đô thị dài khoảng 23 km chủ yếu đi ngầm, kết nối khu vực Bà Quẹo, sân bay Tân Sơn Nhất, trục Phạm Văn Đồng đến Phú Hữu và liên kết với đường sắt Thủ Thiêm – Long Thành, dự kiến trở thành tuyến vành đai trong quan trọng của mạng lưới metro thành phố.
Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ làm thêm một tuyến metro, mà đang chấp nhận một phép thử tài chính và xã hội lớn: chi hơn 26.000 tỷ đồng cho đền bù giải phóng mặt bằng tuyến metro Tân Sơn Nhất – Phú Hữu. Theo hồ sơ nghiên cứu khả thi giai đoạn một về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, dự án ảnh hưởng 2.501 hộ dân và tổ chức, trong đó khoảng 2.256 trường hợp phải giải tỏa toàn bộ, với hơn 95 ha đất bị thu hồi. Đây không chỉ là con số khổng lồ về tiền, mà là dấu mốc của dự án tái bố trí dân cư đô thị lớn nhất lịch sử thành phố. Việc dám công khai mức chi 26.336 tỷ đồng cho đền bù, hỗ trợ, tái định cư cho thấy chính quyền chấp nhận đặt người dân vào trung tâm bài toán hạ tầng, ít nhất trên giấy tờ.
Định hình tuyến: 17 ga, hai nhánh và chiến lược kết nối sân bay
Tuyến metro số 6 không phải là một đường thẳng đơn giản, mà là một trục giao thông chiến lược được thiết kế để vừa làm vành đai trong, vừa làm cầu nối giữa hai sân bay lớn nhất khu vực phía Nam.
Theo Ban Quản lý đường sắt đô thị, tuyến dài khoảng 23 km, trong đó khoảng 19 km đi ngầm và phần còn lại đi trên cao. Công trình có 17 nhà ga, gồm 13 ga ngầm và 4 ga trên cao, cùng depot đặt tại khu vực Bình Triệu. Tuyến khởi đầu ở ga Bà Quẹo (ST01), kết nối với metro Bến Thành – Tham Lương, sau đó đi ngầm vào sân bay Tân Sơn Nhất, bám theo Hồng Hà, Phạm Văn Đồng, qua sông Sài Gòn, rồi tiếp tục trên trục Võ Nguyên Giáp, Vành đai 2. Điểm then chốt là đoạn cuối: tuyến chuyển dần lên cao và tách thành hai nhánh – một nhánh về ga Phú Hữu, nhánh còn lại nối với đường sắt Thủ Thiêm – Long Thành, hướng về sân bay Long Thành. Chính cấu trúc hai nhánh này biến tuyến metro Tân Sơn Nhất thành xương sống cho mục tiêu kết nối sân bay mà thành phố đang theo đuổi.
Đền bù giải phóng mặt bằng: 2.501 hộ và thách thức công bằng
Cốt lõi của mọi dự án hạ tầng lớn không nằm ở bản vẽ tuyến hay số ga, mà ở câu hỏi: người dân mất gì và được gì khi nhường chỗ cho đường sắt đô thị.
Dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư giai đoạn một hiện đang trong quá trình thẩm định, với báo cáo nghiên cứu khả thi do Sở Nông nghiệp và Môi trường gửi các đơn vị liên quan để xem xét. Thành phố dự kiến chi 26.336 tỷ đồng cho bồi thường, hỗ trợ và tái định cư – con số cho thấy mức độ ưu tiên dành cho đền bù giải phóng mặt bằng tuyến metro số 6. Phạm vi thu hồi hơn 95 ha đất, ảnh hưởng 2.501 hộ dân và tổ chức, trong đó khoảng 2.256 trường hợp phải giải tỏa toàn bộ. Đây là bài kiểm tra về khả năng đảm bảo công bằng: liệu người bị di dời có được nhà ở mới, việc làm mới hay chỉ là khoản tiền đền bù một lần? Các địa phương nơi tuyến đi qua được yêu cầu thống kê chi tiết trường hợp bị ảnh hưởng để làm cơ sở xây dựng phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. Nếu khâu này thiếu minh bạch, tuyến metro Tân Sơn Nhất khó tránh khỏi nguy cơ chậm tiến độ bởi khiếu nại kéo dài.
Chiến lược triển khai: từ hồ sơ thẩm định tới mục tiêu 2030
Không thể hiểu được tầm vóc của dự án nếu chỉ nhìn vào tuyến metro Tân Sơn Nhất, bởi nó là một mảnh ghép trong chiến lược đường sắt đô thị dài hơi của thành phố.
Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 hình thành khoảng 255 km metro, trong đó tuyến Tân Sơn Nhất – Phú Hữu là một trong những dự án ưu tiên, dự kiến khởi công cuối năm nay và hoàn thành năm 2030. Tổng mức đầu tư sơ bộ đoạn tuyến này khoảng 86.000 tỷ đồng, bao gồm chi phí giải phóng mặt bằng, xây dựng và thiết bị. Hiện tại, Sở Nông nghiệp và Môi trường đề nghị các cơ quan chuyên môn và địa phương rà soát hướng tuyến, ranh dự án, hiện trạng đất đai và các công trình liên quan để bảo đảm đồng bộ với quy hoạch. Các khu vực giao cắt với dự án khác phải được kiểm tra trước để hạn chế trùng lặp, vướng mắc trong quá trình thi công. Nói cách khác, thành phố đang cố gắng làm điều thường thiếu trong các dự án hạ tầng trước đây: giải bài toán quy hoạch và đền bù ngay từ giai đoạn nghiên cứu, thay vì vừa làm vừa gỡ.
Lợi ích và cái giá của kết nối hai sân bay
Nếu hoàn thành đúng kế hoạch, tuyến metro số 6 có thể thay đổi cách người dân di chuyển giữa hai cực giao thông lớn nhất: sân bay Tân Sơn Nhất và sân bay Long Thành.
Metro số 6 được định hướng là tuyến vành đai trong của thành phố, với lộ trình Phú Hữu – Bà Quẹo – vòng xoay Phú Lâm – Phú Hữu, trong đó đoạn Tân Sơn Nhất – Phú Hữu giữ vai trò kết nối sân bay với khu vực phía đông. Khi hoàn thành và kết nối với đường sắt Thủ Thiêm – Long Thành, tuyến này sẽ tạo hành lang vận tải khối lượng lớn giữa hai sân bay, hỗ trợ trung chuyển hành khách và giảm áp lực giao thông đường bộ. Tuy nhiên, lợi ích cho người đi tàu chỉ trở nên có ý nghĩa nếu những người phải rời chỗ ở cũ được bảo đảm sinh kế mới. Thành phố đang theo đuổi mục tiêu 255 km metro vào năm 2030, nhưng con số này chỉ là một chỉ báo đẹp trên giấy nếu bài toán đền bù giải phóng mặt bằng 26.336 tỷ đồng không được triển khai minh bạch, kịp thời và nhân văn. Đổi lại, nếu làm tốt, tuyến metro Tân Sơn Nhất có thể trở thành mô hình chuẩn cho mọi dự án tái định cư đô thị sau này.
