Khủng hoảng xây dựng Quảng Ngãi: bản chất không chỉ là chuyện “tăng giá”
Khủng hoảng xây dựng Quảng Ngãi là tình trạng 20 doanh nghiệp và nhà thầu lớn đồng loạt báo cáo “càng làm càng lỗ” khi giá vật liệu, nhiên liệu và chi phí nhân công tăng vọt, trong khi giá công bố và đơn giá hợp đồng thi công lại chậm điều chỉnh, khiến toàn bộ phần tăng thêm của chi phí đầu vào bị đẩy về phía doanh nghiệp và làm xói mòn khả năng cạnh tranh lẫn sức chịu đựng tài chính của họ. Điểm đáng nói ở khủng hoảng này là sự đồng loạt: ngày 22/9, Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh gửi lên UBND kiến nghị tập thể của 20 doanh nghiệp xây dựng đề nghị tháo gỡ khó khăn đang ảnh hưởng trực tiếp đến thi công công trình và dự án. Khi một nhóm nhà thầu lâu năm phải cùng ký đơn “kêu cứu”, đó không còn là câu chuyện cá biệt mà là dấu hiệu cho thấy cấu trúc thị trường đã lệch khỏi thực tế chi phí. Nếu không nhìn nhận đây là khủng hoảng tài chính mang tính hệ thống, việc xử lý sẽ chỉ dừng ở việc “vá” từng dự án mà không chạm được vào gốc rễ bất cập.
Giá vật liệu xây dựng tăng vọt nhưng bị “neo” bởi bảng giá công bố
Trung tâm của khủng hoảng xây dựng Quảng Ngãi nằm ở việc giá vật liệu xây dựng tăng mạnh nhưng giá công bố của cơ quan quản lý lại ì ạch, tạo độ vênh nguy hiểm giữa hồ sơ dự thầu và chi phí thực tế. Đất, đá, cát – những vật liệu tưởng chừng luôn dồi dào – nay trở thành “hàng hiếm” khi quy hoạch mỏ và thủ tục cấp phép khai thác khoáng sản kéo dài, nhiều mỏ hết trữ lượng hoặc đóng cửa, mỏ còn hoạt động thì công suất thấp không đáp ứng nổi nhu cầu thi công. Trong bối cảnh đó, giá thực tế bị đẩy lên nhanh. Tại mỏ Núi Dò, đất đắp được công bố 33.180 đồng/m³, trong khi doanh nghiệp phải mua khoảng 42.000 đồng/m³, tăng khoảng 26% so với giá công bố. Ở một số mỏ đá, đá dăm 1x2 bị đội giá lên 460.000–485.000 đồng/m³, cao hơn 57–88% so với bảng giá hiện hành. "Đối với xi măng PC40, giá thị trường hiện khoảng 1,6 triệu đồng/tấn, trong khi giá công bố chỉ hơn 1,2 triệu đồng/tấn" – chênh lệch này, nếu nhân lên hàng nghìn tấn, sẽ nhanh chóng đẩy nhà thầu vào vùng lỗ sâu. Khi giá công bố không theo kịp giá thị trường, mọi gói thầu trọn gói hoặc đơn giá cố định trở thành bẫy tài chính cho doanh nghiệp.
Chi phí nhiên liệu và nhân công tăng vọt: nhà thầu gánh trọn rủi ro
Nếu giá vật liệu là “lưỡi dao” đầu tiên, thì chi phí nhiên liệu và chi phí nhân công tăng vọt là những nhát cắt tiếp theo vào biên lợi nhuận vốn đã mỏng của nhà thầu xây dựng lỗ. Giá dầu diesel – huyết mạch cho mọi ca máy và vận chuyển – tăng từ khoảng 19.000 đồng/lít đầu tháng 2 lên trên 44.780 đồng/lít vào đầu tháng 4, rồi duy trì ở mức khoảng 30.100 đồng/lít đầu tháng 9. Đây không phải biến động nhẹ; nó là cú sốc giá buộc mọi công trình phải âm thầm “đốt” thêm chi phí mỗi ngày thi công. Song song, chi phí nhân công tăng vọt do thiếu hụt lao động phổ thông lẫn kỹ sư tay nghề cao. Đơn giá nhân công công bố chỉ 259.700 đồng/công, nhưng doanh nghiệp thực tế phải trả khoảng 500.000–700.000 đồng/công mới giữ được người. Nhiều nhà thầu thẳng thắn: "Một thợ theo phụ việc nay trả công 400.000 đồng/ngày họ đã không làm rồi" – nghĩa là mức giá công bố đã lệch khỏi thị trường đến mức trở nên vô nghĩa trong tính toán thực tế. Khi đơn giá vận chuyển, giá ca máy và thiết bị thi công cũng bị công bố thấp hơn giá thị trường, phần chênh lệch bị dồn hết về phía doanh nghiệp, khiến chi phí thực tế của nhiều dự án tăng 10–30% tùy loại công trình.
Mặt bằng da beo, hợp đồng “đóng băng”: từ áp lực chi phí đến đe dọa tồn tại
Áp lực chi phí không đứng một mình; nó cộng hưởng với những vướng mắc về mặt bằng và cơ chế hợp đồng lỗi thời để tạo thành khủng hoảng xây dựng Quảng Ngãi mang tính hệ thống. Công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng tại nhiều dự án không đồng bộ, dẫn đến tình trạng mặt bằng bàn giao nhỏ lẻ, chỗ có đất thì làm, chỗ chưa có đất thì máy móc, nhân công phải chờ nhưng chi phí vẫn phát sinh. Cách triển khai “da beo” này khiến thời gian thi công kéo dài, chi phí đội thêm, trong khi đơn giá hợp đồng vẫn đóng khung ở mức cũ. Với hợp đồng trọn gói, đơn giá cố định, nhà thầu gần như không có công cụ để phản ứng trước biến động bất thường của thị trường; mọi tăng giá đều biến thành lỗ trực tiếp. Ngay cả với hợp đồng điều chỉnh, doanh nghiệp cho biết việc cập nhật giá của cơ quan quản lý không theo kịp diễn biến thị trường, có trường hợp giá quý trước được áp dụng cho quý sau. Kết quả là nhiều doanh nghiệp thâm niên, từng vững vàng, nay cũng “hụt hơi”, thừa nhận đây là giai đoạn khó khăn nhất sau hàng chục năm theo nghề. Khả năng cạnh tranh bị bào mòn, sức chịu đựng tài chính cạn dần; nếu không tháo gỡ, khủng hoảng này có thể đẩy một phần lực lượng nhà thầu địa phương ra khỏi cuộc chơi ngay trên sân nhà.
Tháo gỡ thế kẹt: điều chỉnh giá, mở nguồn cung và nhìn thẳng vào rủi ro hợp đồng
Điểm tích cực hiếm hoi trong bức tranh này là cộng đồng doanh nghiệp không chỉ kêu khó mà còn đưa ra kiến nghị khá rõ ràng về hướng tháo gỡ. Họ đề nghị tỉnh đẩy nhanh thủ tục cấp phép, gia hạn và nâng công suất khai thác các mỏ đất, đá, cát còn trữ lượng nhưng đang khai thác hạn chế hoặc tạm dừng; đồng thời rà soát đưa thêm mỏ mới vào khai thác để đảm bảo nguồn cung. Đây là điều kiện tiên quyết để chấm dứt cảnh “có tiền cũng khó mua được vật liệu” đang bóp nghẹt tiến độ thi công. Ở phía quản lý giá, trong tuần này Sở Xây dựng dự kiến ban hành công bố giá mới, loại bỏ mức giá chưa phù hợp và điều chỉnh tiệm cận hơn với thị trường nhằm góp phần tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp và hỗ trợ tiến độ công trình. Tuy vậy, chỉ cập nhật bảng giá là chưa đủ nếu cơ chế hợp đồng vẫn coi rủi ro giá là chuyện riêng của nhà thầu. Khủng hoảng hiện tại là lời nhắc rằng hợp đồng trọn gói, đơn giá cố định trong bối cảnh giá vật liệu xây dựng tăng và chi phí nhân công tăng vọt không thể tiếp tục được thiết kế theo tư duy “ai trúng thầu rẻ thì tự chịu”. Muốn ngành xây dựng địa phương không gãy, cần chia lại rủi ro giữa nhà nước, chủ đầu tư và nhà thầu, để cái giá phải trả cho biến động thị trường không đổ dồn lên một phía yếu nhất.
