Hoãn thuế trước hội nghị thượng đỉnh Trump–Tập: tín hiệu chiến lược
Quyết định Mỹ hoãn công bố mức thuế mới đối với Trung Quốc và 15 đối tác thương mại khác cho đến sau hội nghị thượng đỉnh giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình là bước đi cho thấy thuế Mỹ Trung Quốc đang được sử dụng như một công cụ thương lượng chiến lược, hơn là biện pháp kinh tế đơn thuần, nhằm tạo “khoảng trống” cho đàm phán thương mại hai bên và tái định hình chính sách thương mại Mỹ trong giai đoạn căng thẳng về năng lực sản xuất dư thừa.
Theo các nguồn tin, một đợt thuế mới theo Mục 301 (Section 301 tariffs) áp lên 16 đối tác, bao gồm Trung Quốc, nhiều khả năng bị trì hoãn vì hội nghị thượng đỉnh Trump–Xi dự kiến diễn ra vào tuần tới tại Washington. Chủ tịch Tập sẽ tới thủ đô Mỹ vào thứ Năm để tham dự cuộc gặp được chờ đợi, nơi hai nhà lãnh đạo dự kiến bàn về chiến sự ở Iran, các biện pháp an toàn cho trí tuệ nhân tạo và đặc biệt là thương mại song phương. Đây cũng là chuyến thăm Mỹ đầu tiên của ông Tập kể từ lần gặp cựu Tổng thống Joe Biden bên lề hội nghị APEC tại San Francisco. Sự chờ đợi này đặt nền cho một cuộc đấu trí thuần túy chính trị xung quanh thuế Mỹ Trung Quốc.
Section 301 và bài toán “năng lực dư thừa”: Mỹ dựng khung, Trung Quốc phản pháo
Trọng tâm của lần căng thẳng mới là cuộc điều tra theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại 1974, được chính quyền Trump khởi động từ tháng 3 nhằm vào hơn chục đối tác lớn, trong đó có Trung Quốc, Liên minh châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc, Mexico, Việt Nam và nhiều nền kinh tế châu Á khác. Washington cáo buộc các nền kinh tế này duy trì năng lực sản xuất vượt xa nhu cầu trong nước, qua đó “bơm” hàng ra thế giới, gây bất lợi cho nhà sản xuất Mỹ và làm trầm trọng thêm mất cân bằng thương mại.
Theo một báo cáo dự kiến công bố trước hội nghị thượng đỉnh Trump–Xi, Mỹ từng tính áp mức thuế 7,5% lên hàng hóa Trung Quốc vì cáo buộc duy trì năng lực dư thừa. Mức này sẽ cộng thêm với 12,5% đang áp do một cuộc điều tra Section 301 khác liên quan đến hàng hóa sử dụng lao động cưỡng bức, có hiệu lực từ ngày 24/7. Nếu giữ nguyên, tổng gánh nặng thuế có thể đưa các mức thuế thời nhiệm kỳ hai của ông Trump đối với Trung Quốc lên xấp xỉ 20%, điều Bắc Kinh từng coi là phù hợp với thỏa thuận đình chiến trước đó với Washington. Nhưng Bắc Kinh cũng cảnh báo sẽ có hành động nếu Washington vượt quá trần này.
Thuế như đòn bẩy ngoại giao: trì hoãn để đàm phán, không phải để bỏ cuộc
Việc trì hoãn công bố Section 301 tariffs không phải dấu hiệu Mỹ mềm đi, mà là biểu hiện rõ của một chiến lược ngoại giao có tính toán. Các nguồn tin cho biết chưa có lý do chính thức cho sự chậm trễ này, nhưng nhiều khả năng ông Trump muốn dùng đe dọa áp thuế mới như đòn bẩy trong đàm phán, đúng cách ông đã làm với đối tác khác suốt năm qua. Nói cách khác, thuế Mỹ Trung Quốc được đặt trên bàn như con bài áp lực, không phải vũ khí đã khai hỏa.
Các nhà đàm phán Mỹ và Trung Quốc sẽ nhóm họp vào cuối tuần này để bàn về bất kỳ thỏa thuận nào trước chuyến thăm cấp nhà nước của ông Tập. Điều này cho thấy khoảng trống hoãn thuế đang được tận dụng để thử nối lại đàm phán thương mại hai bên theo hướng ít đối đầu hơn. Một nguồn tin được trích dẫn cho biết Mỹ hiện chỉ đề xuất gia hạn thỏa thuận đình chiến thêm 6 tháng, trong khi vẫn phàn nàn Bắc Kinh chưa thực hiện đủ cam kết về đất hiếm đạt được tại Busan. Vì thế, trì hoãn thuế không phải là “ống xả áp lực” mà là cách Washington tăng sức ép có điều kiện: hoặc nhượng bộ trên bàn thương lượng, hoặc đối mặt với thuế sau hội nghị thượng đỉnh Trump Xi.
Đất hiếm, dầu Nga và bức tranh rộng hơn của chính sách thương mại Mỹ
Chính sách thương mại Mỹ hiện không chỉ xoay quanh thuế Mỹ Trung Quốc mà còn gắn chặt với an ninh chuỗi cung ứng và địa chính trị. Thỏa thuận đình chiến trước đây giữa hai bên đã gắn việc Mỹ giảm thuế với cam kết của Trung Quốc đảm bảo dòng cung ứng đất hiếm, thỏa thuận dự kiến hết hạn vào tháng 11 và hiện Washington chỉ muốn gia hạn thêm nửa năm. Song song đó, chính quyền Trump còn yêu cầu Trung Quốc thúc đẩy xuất khẩu khoáng sản quan trọng sang Nhật Bản để tránh gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu.
Ở một mặt trận khác, Đạo luật Sanctioning Russia mới được Hạ viện Mỹ thông qua cho phép Tổng thống Trump áp thuế tới 100% với năm nước mua nhiều năng lượng Nga, trong đó nhắm cả Trung Quốc và Ấn Độ. Điều này biến Section 301 tariffs thành một mảnh ghép trong chiến lược rộng hơn: dùng công cụ thuế để gây sức ép lên cả chính sách năng lượng và quan hệ của Bắc Kinh với Moscow. Trung Quốc đã phản đối mạnh, cho rằng họ tham gia hợp tác kinh tế bình thường và “phản đối quyền tài phán ngoài lãnh thổ và các lệnh trừng phạt đơn phương không có cơ sở trong luật pháp quốc tế”. Chính sách thương mại Mỹ vì vậy ngày càng mang màu sắc “an ninh hóa”, khó tách khỏi cạnh tranh quyền lực lớn.
Triển vọng đàm phán kinh tế Mỹ–Trung: cơ hội nhỏ, rủi ro lớn
Hội nghị thượng đỉnh Trump Xi tuần tới mở ra một khoảng cửa sổ hẹp cho đàm phán thương mại hai bên, nhưng không xóa được cấu trúc đối đầu. Trump khẳng định ông “hòa hợp tốt” với Tập và kỳ vọng “một cuộc gặp rất tốt” trong chuyến thăm này. Nhà Trắng dự kiến tổ chức quốc yến, với sự góp mặt của lãnh đạo các tập đoàn công nghệ hàng đầu, và chương trình nghị sự trải rộng từ thương mại, đất hiếm đến trí tuệ nhân tạo. Về bề nổi, đây là hình ảnh của đối thoại; về thực chất, đó là cuộc thương lượng về tương lai chuỗi cung ứng công nghệ và nguyên liệu chiến lược.
Tuy nhiên, triển vọng đạt đột phá lớn là hạn chế. Đàm phán hiện xoay quanh việc gia hạn ngắn thỏa thuận đình chiến, điều chỉnh mức thuế thay vì tháo dỡ, và xử lý từng phần các bất đồng về năng lực sản xuất, đất hiếm, cũng như quan hệ kinh tế Trung–Nga. Sự chậm trễ trong áp thuế vì thế nên được hiểu như “lệnh tạm hoãn chiến thuật”, không phải bước lùi chiến lược. Nếu Bắc Kinh không đưa ra nhượng bộ cụ thể, Washington có đủ công cụ pháp lý để kích hoạt lại gói thuế Section 301 với mức 7,5% đề xuất, chồng lên 12,5% hiện hữu. Kết luận thẳng thắn là: cửa đàm phán đang mở, nhưng cái bóng của thuế mới vẫn bao trùm quan hệ kinh tế Mỹ–Trung.
