Tín dụng xanh: từ khẩu hiệu đến yêu cầu chiếm 25% dư nợ
Tín dụng xanh là các khoản cho vay và sản phẩm tài chính được thiết kế nhằm tài trợ cho những dự án thân thiện môi trường, giảm phát thải và tăng khả năng chống chịu khí hậu, đồng thời gắn với các tiêu chuẩn minh bạch về sử dụng vốn, báo cáo tác động và đo lường phát thải trong suốt vòng đời dự án.
Trong vài năm gần đây, tín dụng xanh tại Việt Nam tăng trưởng bình quân hơn 21% mỗi năm kể từ 2017, cao hơn rõ rệt so với tín dụng chung. Dư nợ tín dụng xanh đã đạt gần 780.000 tỷ đồng, nhưng mới chiếm 4,19% tổng dư nợ nền kinh tế. Tham vọng chính sách là nâng tỷ trọng này lên 25% vào năm 2030 để hỗ trợ mục tiêu Net Zero 2050. Đây không chỉ là con số kỹ thuật, mà là một tuyên bố chính trị: hệ thống ngân hàng buộc phải chuyển trọng tâm sang vốn tài chính xanh, nếu không mọi cam kết Net Zero chỉ là văn bản trên giấy.
Đáng chú ý, dòng vốn hiện vẫn tập trung nhiều vào nông nghiệp xanh và năng lượng tái tạo, trong khi các lĩnh vực hạ tầng lớn, công nghiệp khó giảm phát thải vẫn chưa có cơ chế tín dụng xanh đủ thuyết phục. Nói cách khác, tỷ trọng 25% không thể đạt được nếu hệ sản phẩm vẫn quanh quẩn ở những phân khúc “dễ làm”, bỏ trống các dự án dài hạn nhưng có tác động cấu trúc.
700 tỷ USD cho Net Zero 2050: vì sao câu chuyện vốn là sống còn
Cam kết Net Zero 2050 của Việt Nam gắn với nhu cầu huy động khoảng 700 tỷ USD cho lộ trình chuyển đổi dài hạn. Con số này cho thấy quy mô vốn tài chính xanh mà cả khu vực phải đối mặt, nếu muốn hạ tầng, công nghiệp và đô thị phát triển theo hướng phát thải thấp. Theo tính toán, riêng giai đoạn đến 2040, tổng nhu cầu đầu tư khí hậu đã lên tới hàng trăm tỷ USD, trong đó phần lớn dành cho hạ tầng thích ứng và tăng khả năng chống chịu.
Điểm đáng nói là ngân sách công mới đáp ứng khoảng 2% GDP mỗi năm, trong khi khu vực tư nhân được kỳ vọng đóng góp tới 184 tỷ USD thông qua tín dụng, trái phiếu và cổ phiếu xanh. Đây là nhiệm vụ nặng nề: thị trường vốn hiện chưa đủ sâu, chi phí vốn cho dự án năng lượng sạch tại các nền kinh tế mới nổi cao gấp đôi so với nước phát triển. Nếu không hạ được chi phí vốn, các dự án xanh khó cạnh tranh với dự án truyền thống, dù lợi ích môi trường rõ ràng hơn.
Nhìn từ góc độ khu vực, con số 700 tỷ USD là lời nhắc thẳng thắn rằng các chiến lược huy động vốn bền vững không thể dừng ở hội thảo hay tuyên bố. Nếu không có kênh vốn dài hạn, ổn định, Net Zero sẽ bị trì hoãn, và các nền kinh tế Đông Nam Á sẽ trả giá bằng rủi ro khí hậu ngày càng lớn.
Hội nghị Tài chính xanh và vai trò của trung tâm vốn khu vực
Tại Thành phố Hồ Chí Minh, một hội nghị tài chính xanh với chủ đề “Nơi dòng vốn xanh kết nối cơ hội đầu tư” đã được tổ chức với sự phối hợp của một ngân hàng thương mại, một trung tâm tài chính quốc tế, cùng các tổ chức tư vấn và tăng trưởng xanh. Đây không phải sự kiện mang tính nghi lễ; nó phản ánh tham vọng hình thành một trung tâm huy động và phân bổ vốn tài chính xanh cho cả khu vực.
Theo lãnh đạo cơ quan điều hành trung tâm tài chính quốc tế tại Thành phố Hồ Chí Minh, định hướng là trở thành trung tâm chuyển đổi vốn xanh, nơi các dự án được chuẩn hóa, đo lường, bảo lãnh và đủ điều kiện huy động vốn xuyên biên giới. Một phát biểu đáng chú ý là: “Trung tâm này phải giúp giảm rủi ro, tăng khả năng huy động vốn cho dự án xanh, và kết nối hiệu quả với dòng vốn toàn cầu”. Điều đó đòi hỏi chuẩn mực chung về minh bạch dòng tiền, đo lường phát thải, cũng như cơ chế giao dịch trái phiếu xanh và tín chỉ carbon.
Khoảng trống hiện nay là tính phân mảnh của thị trường. Việc đề xuất xây dựng một sàn tập trung cho trái phiếu xanh và tín chỉ carbon, cùng hạ tầng thanh toán xuyên biên giới, cho thấy nếu muốn cạnh tranh thu hút vốn xanh, Việt Nam phải chấp nhận cuộc chơi tiêu chuẩn cao, thay vì chỉ dựa vào ưu đãi thuế hay lãi suất.
On lending, khung pháp lý và bài toán đồng bộ chính sách
Hiện nay, dòng vốn xanh quốc tế vào Việt Nam chủ yếu đi theo hình thức on lending, tức vốn được chuyển qua các tổ chức tín dụng trong nước để cho vay lại. Cách làm này giúp phân bổ rủi ro và tận dụng hiểu biết thị trường của ngân hàng nội, nhưng cũng bộc lộ hạn chế: Việt Nam vẫn phụ thuộc vào trung gian tài chính, chưa tự tin đứng ra phát hành, phân phối rộng các sản phẩm vốn tài chính xanh cho nhà đầu tư toàn cầu.
Theo giới chuyên môn, một trung tâm tài chính thành công phải có khung pháp lý rõ ràng, tương thích luật quốc tế, sandbox thử nghiệm, kiểm soát dòng vốn ra vào và quan trọng nhất là sản phẩm tài chính bền vững thực chất. Ở góc độ ngân hàng thương mại, các kiến nghị ưu đãi thuế lợi tức với trái phiếu xanh, giảm phí lưu ký, rút ngắn thủ tục hành chính cũng cho thấy hệ thống hiện vẫn khiến chi phí chuyển đổi quá cao cho doanh nghiệp.
Thách thức lớn hơn là sự đồng bộ giữa chính sách tài chính quốc gia và các cam kết phát triển bền vững ở tầm khu vực. Bên cạnh việc hoàn thiện khung pháp lý, các chuyên gia nhấn mạnh nhu cầu cải thiện hạ tầng thị trường, cơ chế minh bạch và tiêu chuẩn kỹ thuật để giải ngân vốn hiệu quả. Nếu mỗi quốc gia trong khu vực đi theo một bộ tiêu chuẩn riêng, cơ hội huy động vốn bền vững quy mô lớn sẽ bị chia nhỏ và kém hấp dẫn với nhà đầu tư.
Kết luận: Xanh hóa hạ tầng tài chính trước khi xanh hóa hạ tầng vật chất
Dù nhu cầu vốn khổng lồ, câu hỏi cốt lõi không phải “có đủ tiền hay không”, mà là “hệ thống tài chính có đủ xanh để hấp thụ vốn hay chưa”. Thị trường trái phiếu xanh, các sản phẩm như trái phiếu xanh dương hay trái phiếu chuyển đổi đã bắt đầu manh nha, nhưng vẫn còn ở giai đoạn thử nghiệm. Nếu tín dụng xanh phải chiếm 25% tổng dư nợ vào 2030, thì khung pháp lý, hạ tầng thị trường, tiêu chuẩn kỹ thuật và cơ chế minh bạch phải được xanh hóa ngay từ bây giờ.
Một thỏa thuận tín dụng xanh của ngân hàng thương mại với tổ chức tài chính phát triển thuộc chính phủ Thụy Sĩ, cùng việc huy động hàng trăm triệu USD vốn quốc tế, đã cho thấy cánh cửa vốn xanh không đóng. Vấn đề là chúng ta có dám cấu trúc lại thị trường, chấp nhận chuẩn mực cao hơn, và phối hợp với khu vực để hình thành một hệ sinh thái huy động vốn bền vững hay không. Nếu chậm trễ, dòng vốn sẽ chảy sang nơi khác, và mục tiêu Net Zero 2050 sẽ chỉ còn là mốc thời gian trên các bài phát biểu.
