Chiến lược trục xuất mới: “xuất khẩu” người di cư thay vì giải quyết bài toán nhập cư
Chiến lược trục xuất người di cư Mỹ sang các nước thứ ba là chính sách đưa người nhập cư không có giấy tờ, vốn không thể bị hồi hương hợp pháp, đến những quốc gia mà họ không có gốc gác hay liên hệ, dựa trên các thỏa thuận song phương hoặc thỏa thuận ngầm với nước tiếp nhận và không cần bảo đảm tương xứng về quyền con người hay triển vọng pháp lý cho những người bị đưa đi.
Kể từ khi Donald Trump trở lại cầm quyền vào tháng 1/2025, Hoa Kỳ đã trục xuất hơn 25.000 người di cư sang các nước thứ ba theo các thỏa thuận ngầm ký với 35 quốc gia. Theo các nhóm nhân quyền, hơn 25.000 người di cư đã bị đưa đến 29 nước kể từ khi chính sách được triển khai, phần lớn sang Mexico. Nói cách khác, trục xuất người di cư Mỹ giờ không chỉ là đưa họ về nước gốc, mà là đẩy họ sang một “bến đỗ xa lạ”. Điểm đáng chú ý là quy mô và tốc độ: tính đến ngày 31/08/2026, gần 25.450 người đã bị đưa sang 28 quốc gia, trong đó khoảng 20.000 người, phần lớn là người Cuba và Venezuela, bị chuyển sang Mexico. Đây không còn là vài vụ xử lý ngoại lệ mà đã trở thành một trụ cột mới của chính sách nhập cư Trump, được xây dựng như một công cụ cứng rắn để thể hiện lập trường “không khoan nhượng” với nhập cư bất hợp pháp.
Các thỏa thuận nước thứ ba: ngoại giao bí mật và áp lực chính trị
Chiến lược trục xuất sang nước thứ ba chỉ tồn tại được nhờ một mạng lưới thỏa thuận nước thứ ba ký với 35 quốc gia, phần lớn ở Mỹ Latinh, châu Phi và Thái Bình Dương. Đáng nói, nhiều thỏa thuận là ngầm, thiếu minh bạch trước công luận cả ở Mỹ lẫn tại nước tiếp nhận. Bureau de la Remigration – một cơ quan ít người biết đến thuộc Bộ Ngoại giao Mỹ – được cho là trực tiếp đàm phán và cung cấp viện trợ cho các nước thứ ba để họ chấp nhận người bị trục xuất. Theo điều tra báo chí quốc tế, Washington đã tiếp cận khoảng 50 nước châu Phi và ít nhất 12 nước đã chấp nhận tiếp nhận người bị trục xuất. Việc phân bổ được thiết kế như một bàn cờ: người Việt Nam bị đưa sang Eswatini, người Colombia sang Cộng hòa Dân chủ Congo, người Guinea sang Ghana… Sự rời rạc giữa quốc tịch và điểm đến cho thấy mục tiêu chính không phải là bảo đảm liên hệ văn hóa hay ngôn ngữ, mà là tìm bất kỳ nơi nào chịu “gánh” người di cư bị Mỹ loại bỏ.
Nhưng mạng lưới này không được xây dựng trên nền tảng đối tác bình đẳng. Một cuộc điều tra riêng cho thấy Mỹ đã gây áp lực với nhiều nước châu Phi, từ đe dọa áp thuế quan nặng, hủy cấp visa cho tới giảm viện trợ nhân đạo để buộc họ chấp nhận người bị trục xuất. Đây không còn là ngoại giao mà là mặc cả quyền con người dưới sức nặng quyền lực kinh tế. Ở góc độ chính trị, các thỏa thuận nước thứ ba cho phép chính quyền Trump tuyên bố “đã xử lý” người nhập cư bất hợp pháp, trong khi gánh nặng nhân đạo và pháp lý bị đẩy sang các nước nhỏ, yếu hơn. Chính sách nhập cư Trump vì thế không chỉ là vấn đề nội bộ, mà đang tái định hình tương quan quyền lực giữa Mỹ và các nước đang phát triển.
Phán quyết của Tòa án Tối cao Mỹ: pháp quyền đi sau chính trị
Một mấu chốt khiến chiến lược trục xuất người di cư Mỹ sang nước thứ ba tăng tốc là sự can thiệp của Tòa án Tối cao Mỹ. Tòa án này đã chấp thuận đề nghị khẩn cấp của Bộ Tư pháp Mỹ, tạm đình chỉ phán quyết của thẩm phán liên bang Brian Murphy tại Boston, người cho rằng chính sách đưa người di cư đến nước thứ ba của Bộ An ninh Nội địa là trái pháp luật. Nhờ đó, chính sách bị chặn ở cấp dưới lại được tiếp tục triển khai. Theo Bộ Tư pháp, trục xuất sang nước thứ ba là “công cụ thiết yếu” để đưa một số người nước ngoài, trong đó có người phạm tội nghiêm trọng, ra khỏi Mỹ. Cách lập luận này đánh đồng toàn bộ hệ thống với nhu cầu loại bỏ “đối tượng nguy hiểm”, trong khi thực tế nhiều người bị trục xuất không có tiền án tiền sự, hoặc chỉ đơn giản là người tìm nơi tị nạn.
Việc Tòa án Tối cao Mỹ can thiệp theo hướng cho phép nối lại trục xuất đặt ra câu hỏi lớn về cân bằng giữa an ninh và quyền con người. Khi một chính sách bị cho là trái luật ở cấp thấp vẫn được cứu bởi cơ quan tư pháp cao nhất, thông điệp gửi ra quốc tế là rất rõ: ưu tiên là bảo vệ biên giới hơn là bảo vệ con người. Điều này cũng tạo tiền lệ: các chính quyền tương lai có thể viện dẫn phán quyết này để tiếp tục mở rộng phạm vi thỏa thuận nước thứ ba, đẩy chính sách nhập cư Trump thành một chuẩn mực mới, thay vì một ngoại lệ bị kiểm soát.
Đời sống bị treo lơ lửng: hệ lụy nhân đạo của trục xuất sang nước thứ ba
Sau các quyết định chính trị là số phận rất cụ thể của con người. Khi đến châu Phi, nhiều người trong số những người bị trục xuất bị giam giữ mà không có lệnh của tòa án; những người khác mắc kẹt không có tư cách pháp lý hay triển vọng thực sự nào. Họ không phải là công dân của nước tiếp nhận, khó tiếp cận dịch vụ cơ bản, và cũng không còn đường hợp pháp trở lại Mỹ. Các nguyên đơn trong vụ kiện chống chính sách này cho biết, sau khi bị Mỹ trục xuất sang nước thứ ba, một số người bị nước sở tại đưa trở lại quê hương trái phép. Một số tố cáo bị đánh đập, tấn công tình dục, giam giữ hoặc mất tích sau khi bị trục xuất. Ở đây, thỏa thuận nước thứ ba trở thành mắt xích trong một chuỗi vi phạm, nơi không bên nào chịu trách nhiệm đến cùng.
Một số trường hợp, nước thứ ba lại chỉ là trạm trung chuyển để người bị trục xuất bị đẩy tiếp về nước gốc – điều mà bản thân Mỹ không thể thực hiện hợp pháp. Nói cách khác, Mỹ “rửa tay” về mặt pháp lý, trong khi chuỗi hậu quả nguy hiểm lại diễn ra ở những nơi ít được giám sát nhất. Từ góc độ đạo đức, câu hỏi cốt lõi không phải là Mỹ có quyền bảo vệ biên giới hay không – điều đó là hiển nhiên – mà là Mỹ thực hiện quyền đó bằng cách nào. Khi an ninh biên giới được xây trên sự bấp bênh của hàng chục nghìn con người vô quốc gia, chính sách nhập cư Trump đang biến việc trục xuất người di cư Mỹ thành một dạng xuất khẩu rủi ro nhân quyền cho phần còn lại của thế giới.
Kết luận: Chiến lược ngắn hạn, hậu quả dài hạn
Chiến lược trục xuất sang nước thứ ba mang lại cho chính quyền Trump một câu chuyện chính trị hấp dẫn trong nước: con số trục xuất cao, hình ảnh cứng rắn với người nhập cư, và một Tòa án Tối cao Mỹ ủng hộ quyền lực hành pháp. Nhưng về bản chất, đây là giải pháp ngắn hạn, dựa trên thỏa thuận nước thứ ba thiếu minh bạch và sức ép ngoại giao với những quốc gia yếu thế. Trong dài hạn, Mỹ đang đánh đổi uy tín pháp quyền và trách nhiệm quốc tế của mình để giành lợi ích chính trị ngắn hạn. Nếu các nước khác học theo mô hình này, hệ thống bảo vệ người tị nạn và người di cư toàn cầu sẽ bị xé nhỏ thành một chuỗi “trại chờ” ở những nơi ít tiếng nói nhất. Lựa chọn còn lại cho cộng đồng quốc tế là hoặc chấp nhận chuẩn mực mới này, hoặc lên tiếng và buộc những cường quốc phải chịu trách nhiệm về cả hành vi trục xuất lẫn hậu quả nhân đạo sau đó.
