Ba năm đường một chiều: cái giá ngay lập tức của một tuyến metro tương lai
Việc tổ chức lại giao thông TP HCM để thi công tuyến metro Bến Thành Tham Lương là kế hoạch điều chỉnh kéo dài khoảng 40 tháng, trong đó nhiều đoạn đường trung tâm bị rào chắn, chuyển thành đường một chiều thi công và hạn chế phương tiện, làm thay đổi đáng kể cách người dân di chuyển hằng ngày. Đây không phải thay đổi nhỏ mang tính kỹ thuật, mà là cú “đại phẫu” lên mạng lưới đường phố vốn đã căng thẳng, buộc thành phố chấp nhận vài năm tắc đường trung tâm thành phố như một cái giá phải trả để có hệ thống vận tải khối lượng lớn trong tương lai. Ở tầng quyết sách, Sở Xây dựng đã phê duyệt phương án tổ chức giao thông quanh ga Tao Đàn (ST2) và ga Bảy Hiền (ST7), thi công qua 5 giai đoạn kéo dài hơn ba năm. Về bản chất, tuyến metro Bến Thành – Tham Lương là công trình chiến lược, nhưng cách triển khai đang đặt ra câu hỏi: thành phố có đủ chuẩn bị để cư dân không bị kéo vào một cuộc “sống chung với công trường” quá mệt mỏi?
Cách Mạng Tháng Tám, Nguyễn Thị Minh Khai: từ trục xương sống thành điểm nghẽn
Hai tuyến Cách Mạng Tháng Tám và Nguyễn Thị Minh Khai là xương sống kết nối cửa ngõ tây bắc với trung tâm, giờ trở thành tâm điểm xáo trộn giao thông TP HCM. Đoạn Cách Mạng Tháng Tám từ Nguyễn Du đến Nguyễn Thị Minh Khai dài 350 m bị rào chắn và chuyển lưu thông một chiều, hướng từ Nguyễn Du tới Nguyễn Thị Minh Khai. Trong khi đó, Nguyễn Thị Minh Khai tổ chức một chiều khoảng 1,5 km, từ Cao Thắng đến Huyền Trân Công Chúa. Thành phố đề ra lộ trình thay thế vòng vèo qua Nguyễn Thị Minh Khai – Huyền Trân Công Chúa – Thủ Khoa Huân – Lê Thánh Tôn – Phạm Hồng Thái rồi quay lại Cách Mạng Tháng Tám. Quyết định này mang tính kỹ thuật hợp lý cho công trường, nhưng lại bộc lộ điểm yếu cố hữu: mạng đường phụ quá hẹp để “gánh” dòng xe bị đẩy ra. Nguy cơ tắc đường trung tâm thành phố không chỉ trên hai trục chính, mà lan sang các hẻm và tuyến lân cận, đúng kiểu tác động dây chuyền khi một mắt xích giao thông bị siết lại.
Vòng xoáy hạn chế phương tiện quanh Bảy Hiền, Bà Quẹo và cửa ngõ tây bắc
Nếu khu trung tâm chịu cảnh đường một chiều thi công, vùng Bảy Hiền – Bà Quẹo lại đối mặt với một ma trận hạn chế phương tiện phức tạp. Tại nút Trường Chinh – Cách Mạng Tháng Tám – Lý Thường Kiệt – Hoàng Văn Thụ, xe từ Trường Chinh không được đi thẳng vào Cách Mạng Tháng Tám mà buộc phải rẽ phải Lý Thường Kiệt hoặc rẽ trái Hoàng Văn Thụ; xe từ Cách Mạng Tháng Tám đến nút cũng chỉ được rẽ phải vào Hoàng Văn Thụ. Đây là thay đổi làm “gãy” dòng lưu thông trực tiếp từ cửa ngõ An Sương vào trung tâm. Cùng lúc, các đoạn Trường Chinh, Tân Kỳ Tân Quý và Huỳnh Văn Gấm bị rào chắn một phần để thi công ga ST9 Bà Quẹo, với ôtô bị cấm trên một số hướng như từ Cộng Hòa đến Lê Trọng Tấn và từ Tân Kỳ Tân Quý đến Hồ Đắc Di. Thành phố khuyến khích phương tiện chọn lộ trình khác từ An Sương để giảm ùn tắc, nhưng thực tế, đây là khu vực vốn đã quá tải. Khi thêm hàng loạt hạn chế, khả năng tắc đường trung tâm thành phố chỉ còn phụ thuộc vào mức độ tuân thủ và khả năng điều tiết liên tục của lực lượng chức năng.
Người đi làm, chủ cửa hàng và bài toán sống còn trong 40 tháng thử lửa
40 tháng điều chỉnh giao thông không chỉ là con số kỹ thuật; đó là 40 tháng thói quen, thu nhập và kế hoạch kinh doanh bị đảo lộn. Các tuyến bị rào chắn đều là mặt tiền thương mại, văn phòng, nhà hàng, khách sạn – những nơi sống nhờ dòng người và xe cộ. Ngay khi rào chắn dựng lên, chỗ đỗ xe ít đi, lối ra vào thu hẹp, nhiều khách sẽ né khu công trường, kéo theo doanh thu tụt dần. Theo phương án được chấp thuận, nhà thầu sẽ rào chắn dần, làm đường tạm và điều chỉnh giao thông theo từng giai đoạn để giảm đứt gãy đột ngột. Nhưng giảm không có nghĩa là tránh được. Người đi làm sẽ phải xoay lịch di chuyển, chuyển phương tiện hoặc chấp nhận thêm 15–20 phút mỗi ngày trong kẹt xe; doanh nghiệp phải sáng tạo cách giữ khách: giao hàng, dịch vụ trực tuyến, khuyến khích đi xe công cộng. Câu hỏi đặt ra là liệu chính quyền có coi các hộ kinh doanh ven công trường như một “đối tượng chịu thiệt hại” cần được hỗ trợ chủ động, thay vì để họ tự thích nghi trong im lặng.
Chiến lược giảm thiểu tổn thương: từ tạm bợ giao thông đến tầm nhìn metro 2030
Sở Xây dựng khẳng định phương án tổ chức giao thông hiện mới là tạm thời, Ban Quản lý đường sắt đô thị sẽ chốt và công bố mốc điều chỉnh cụ thể dựa trên tình hình công trường. Các cơ quan liên quan được giao phối hợp phân luồng, điều tiết theo giai đoạn, cắm biển báo trước ít nhất bảy ngày để người dân chuẩn bị. Đây là bước đi cần thiết, nhưng vẫn chưa đủ nếu thông tin chỉ dừng ở mức bảng hiệu và vài dòng thông báo. Tuyến metro Bến Thành – Tham Lương được lên lịch hoàn thành vào năm 2030, kết nối trung tâm với cửa ngõ tây bắc, hứa hẹn giảm sức ép giao thông TP HCM về lâu dài. Một câu nói có thể trích lại ở đây là: "Traffic on several roads in HCM City will be adjusted for about 40 months to facilitate construction of the Bến Thành-Tham Lương Metro Line No 2." Vấn đề là trong 40 tháng ấy, thành phố chọn cách ứng xử như thế nào: coi người dân và doanh nghiệp là đối tác trong dự án, chia sẻ kế hoạch rõ ràng, có kịch bản ứng phó từng quý; hay chỉ xem họ như đối tượng phải thích nghi với công trường. Metro là tương lai, nhưng cách đi tới tương lai sẽ quyết định người dân có sẵn sàng chờ đợi hay không.
