Giáo dục STEM tiếp cận: Không còn là đặc quyền của trường giàu
Giáo dục STEM tiếp cận là cách tổ chức dạy học tích hợp khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học theo hướng linh hoạt, dùng tối đa cơ sở vật chất sẵn có, tập trung vào trải nghiệm thực hành và giải quyết vấn đề thực tiễn để mọi học sinh, kể cả học sinh hoàn cảnh khó khăn, đều có cơ hội tham gia mà không bị rào cản bởi thiết bị đắt tiền hay phòng học chuyên biệt.
Điểm đáng nói là mô hình giáo dục STEM hiện nay đang được tái định nghĩa: thay vì đồng nghĩa với robot, phòng lab hiện đại, nó được nhìn như một phương pháp học tập linh hoạt, ưu tiên kỹ năng thực hành sáng tạo hơn là “khoe” cơ sở vật chất. Thông tư 86/2026/TT-BGDĐT nhấn mạnh giáo dục STEM không làm phát sinh môn học mới, không thêm đầu điểm, hồ sơ, sổ sách và không gây áp lực quá tải cho học sinh, giáo viên. Đây là bước ngoặt quan trọng: nhà trường không còn lý do viện dẫn thiếu phòng STEM, thiếu thiết bị đặc thù để trì hoãn, trong khi học sinh yếu thế lại đang cần những cơ hội này nhất.
Đà Nẵng: Lớp STEM ở Làng Hy Vọng chứng minh điều ngược dòng
Nếu muốn thấy giáo dục STEM tiếp cận vận hành ngoài khẩu hiệu, hãy nhìn vào lớp học “Chạm đến tri thức” tại Làng Hy Vọng ở Đà Nẵng. Chương trình này được tổ chức dành riêng cho các học sinh có hoàn cảnh khó khăn đang sinh hoạt tại Làng Hy Vọng, do sinh viên Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng trực tiếp giảng dạy, kết hợp ôn tập kiến thức khoa học tự nhiên với trải nghiệm giáo dục STEM. Đây là ví dụ sống động cho thấy khi trường đại học, câu lạc bộ Khoa học Tự nhiên và tổ chức xã hội bắt tay nhau, học sinh hoàn cảnh khó khăn không còn đứng ngoài cuộc chơi khoa học.
Chương trình dành cho học sinh THCS từ lớp 6 đến lớp 9, dự kiến diễn ra trong tháng 10 và 11-2026 với 14 buổi học, tần suất 2 buổi mỗi tuần. Ngay sau lễ khai giảng, học sinh lớp 8 được ôn tập kiến thức hóa học, nhận biết các nguyên tố, hợp chất thông dụng và lắp ráp mô hình phân tử; học sinh lớp 9 thì phân loại hợp chất và thực hành khảo sát sự đổi màu của giấy quỳ tím, giấy pH trong các môi trường khác nhau. Lớp học “Chạm đến tri thức” không chỉ hỗ trợ học thuật mà còn là sân chơi khoa học truyền cảm hứng, lan tỏa tình yêu học tập đến các em có hoàn cảnh khó khăn.
STEM linh hoạt không thiết bị: Khi chính sách ngừng ám ảnh phòng lab
Điểm đột phá của Thông tư 86/2026/TT-BGDĐT là dám nói thẳng: giáo dục STEM không cần phòng riêng, không cần danh mục thiết bị đồng loạt mới được triển khai. Thông tư yêu cầu khai thác hiệu quả cơ sở vật chất, thiết bị dạy học hiện có; không bắt buộc cơ sở giáo dục phải có phòng STEM riêng hoặc đầu tư một danh mục thiết bị riêng mới được tổ chức giáo dục STEM. Danh mục thiết bị STEM đi kèm chỉ là khung định hướng, không phải tiêu chuẩn tối thiểu và không bắt buộc trang bị đầy đủ cùng lúc.
Nói cách khác, STEM linh hoạt không thiết bị đắt tiền không phải là giải pháp “chắp vá” mà là chủ trương chính thức. Nội dung STEM được tích hợp vào kế hoạch giáo dục của nhà trường, bài dạy, hoạt động trải nghiệm, không cần lập thêm kế hoạch riêng. Hoạt động STEM có thể tổ chức ngoài nhà trường tại cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu, bảo tàng và địa điểm phù hợp khác. Việc trang bị thiết bị được thực hiện theo lộ trình, từ tận dụng vật liệu hiện có đến bổ sung dần và tổ chức STEM chuyên sâu. Đây là cách tiếp cận thực tế, giảm gánh nặng tài chính, nhưng lại mở rộng cánh cửa cho những mô hình sáng tạo như lớp học ở Làng Hy Vọng.
Từ thiết bị sang kỹ năng thực hành sáng tạo: Chuyển trọng tâm đúng hướng
Điểm chung giữa chính sách và thực tiễn Đà Nẵng là cùng đặt kỹ năng thực hành sáng tạo lên trên đầu tư cơ sở vật chất. Trong lớp “Chạm đến tri thức”, học sinh được tham gia các thí nghiệm trực quan, lắp ráp mô hình và khám phá kiến thức thông qua thực hành, góp phần khơi dậy niềm yêu thích khoa học và tạo hứng thú học tập. Đây chính là tinh thần cốt lõi của giáo dục STEM: học bằng tay, hiểu bằng trải nghiệm, thay vì học thuộc lòng khái niệm.
Thông tư về giáo dục STEM cũng xác định mục tiêu là giúp học sinh vận dụng sáng tạo kiến thức khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học để giải quyết các vấn đề thực tiễn, qua đó phát triển năng lực số, đổi mới sáng tạo và định hướng nghề nghiệp. Việc trang bị thiết bị được yêu cầu phải thiết thực, hiệu quả, tránh dàn trải, lãng phí và đúng quy định pháp luật. Khi trọng tâm chuyển sang kỹ năng thực hành sáng tạo, các trường không còn bị ám ảnh bởi “phòng STEM chuẩn”, mà có thể linh hoạt thiết kế bài học, hoạt động trải nghiệm STEM ngay trong lớp học thường, sân trường hay không gian cộng đồng.
Cơ hội bình đẳng hay thêm một khoảng cách mới?
Mô hình như ở Đà Nẵng cho thấy một hướng đi đáng ủng hộ: giảm gánh nặng tài chính cho nhà trường, đồng thời tạo cơ hội bình đẳng trong tiếp cận giáo dục STEM cho học sinh hoàn cảnh khó khăn. Khi không bắt buộc phòng STEM riêng, không ép mua sắm thiết bị đồng loạt, các trường vùng khó không bị loại khỏi cuộc chơi chỉ vì thiếu tiền. Ngược lại, họ có thể kết nối với trường đại học, doanh nghiệp, cộng đồng để tổ chức hoạt động STEM theo cách phù hợp điều kiện địa phương.
Tuy vậy, nếu chỉ dừng ở văn bản và vài mô hình điểm, khoảng cách giữa mục tiêu và thực tế vẫn còn lớn. Câu hỏi không phải là “có nên làm STEM hay không”, mà là “ai sẽ cầm tay giáo viên để họ dám làm và làm đến nơi đến chốn”. Lớp học ở Làng Hy Vọng cho thấy khi sinh viên sư phạm, câu lạc bộ Khoa học Tự nhiên và tổ chức xã hội cùng vào cuộc, giáo dục STEM tiếp cận trở thành hiện thực chứ không phải khẩu hiệu. Kết luận hợp lý nhất lúc này là: đã đến lúc coi những mô hình linh hoạt, ít thiết bị nhưng giàu trải nghiệm như thế là chuẩn mới, chứ không phải ngoại lệ.
