Nghịch lý thiếu sách giữa năm học mới: vấn đề không chỉ là con số
Tình trạng sách giáo khoa khan hiếm là hiện tượng cả hệ thống in ấn và phân phối vẫn không cung cấp đủ sách cho học sinh, dù số lượng in ra gần bằng hoặc thậm chí vượt nhu cầu, khiến nhiều em bước vào năm học mới trong cảnh thiếu sách và phụ huynh phải xoay sở với các giải pháp tạm thời để bảo đảm việc học không bị gián đoạn.
Theo báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, tổng nhu cầu sách giáo khoa cập nhật cho năm học 2026-2027 là 245,94 triệu bản, trong khi kế hoạch in là 228,9 triệu bản và đến nay đã cung ứng khoảng 236,60 triệu bản sách giáo khoa. Đáng chú ý, dù số lượng cung ứng vượt kế hoạch ban đầu khoảng 7,7 triệu bản, các địa phương vẫn báo cáo còn thiếu hơn 3,9 triệu cuốn, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu. Điều này cho thấy vấn đề không nằm ở chỗ “in quá ít”, mà ở chỗ in, phân bổ và giao hàng không đúng cấu trúc nhu cầu thực tế. Việc nhiều học sinh sau hơn một tuần khai giảng vẫn thiếu sách càng đặt câu hỏi về cách hệ thống đang vận hành.
Vì sao thiếu sách giáo khoa dù in vượt kế hoạch?
Nguyên nhân của tình trạng thiếu sách năm học mới không thể giải thích bằng một câu “lỗi thị trường” chung chung. Năm học 2026-2027 chứng kiến hàng loạt yếu tố mới xuất hiện cùng lúc: lần đầu áp dụng một bộ sách giáo khoa thống nhất trên toàn quốc theo bộ "Kết nối tri thức với cuộc sống", khiến mọi sai số trong dự báo đều phóng đại ảnh hưởng. Đồng thời, một số địa phương triển khai chính sách hỗ trợ, cấp hoặc cho mượn sách giáo khoa; việc sắp xếp lại đơn vị hành chính và tổ chức mạng lưới trường, lớp làm thay đổi quy mô và cơ cấu học sinh, trong khi quãng thời gian từ lúc xác định đầy đủ nhu cầu đến thời điểm phải đáp ứng lại rất ngắn.
Từ cuối 2025, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã yêu cầu địa phương rà soát nhu cầu từng khối, từng môn, phối hợp với đơn vị phát hành và đảm bảo đủ sách trước 15-8. Nhưng thực tế, sau thời hạn này, nhiều nhà cung cấp vẫn tiếp tục đặt thêm hàng, có thời điểm nhu cầu phát sinh tăng gần 40% so với đăng ký ban đầu, thậm chí có đơn đặt hàng sau khi năm học đã bắt đầu. Khi dây chuyền in đã chốt lịch, việc “quay xe” để đáp ứng mọi thay đổi đột ngột là bất khả thi. Nguồn cung có thể dư ở tỉnh này, thiếu ở tỉnh khác; dư ở kho này, hết ở hiệu sách gần trường; và nhiều cuốn nằm “trên đường vận chuyển” chứ chưa tới tay học sinh. Nói cách khác, hệ thống đã bị thử thách bởi cả dự báo sai lẫn tổ chức phân phối thiếu linh hoạt.
Tác động thực tế: học sinh thiếu sách, phụ huynh gánh áp lực xoay xở
Đằng sau những con số hàng trăm triệu bản là câu chuyện rất cụ thể: con vào lớp đã một tuần mà vẫn chưa đủ sách để học. Ở một số nơi, phụ huynh phải đi mua nhiều hiệu sách khác nhau, xếp hàng, chen nhau giữa giờ làm, thậm chí phải photo sách để kịp cho con mang đến lớp trong những ngày đầu năm học. Sách giáo khoa khan hiếm trở thành nỗi lo thường trực, nhất là với các gia đình có nhiều con đi học, hoặc ở vùng xa nơi đường vận chuyển đã khó, nay còn thêm thiếu hàng.
Bất công lớn nhất xảy ra với học sinh vùng biên giới, vùng sâu, vùng xa, các trường nội trú, khu vực có điều kiện kinh tế – xã hội khó khăn, nơi các em thường được hỗ trợ hoặc cho mượn sách giáo khoa nhưng lại thuộc nhóm bị thiếu ưu tiên. Khi lớp học chia thành “nhóm có sách” và “nhóm chưa có sách”, việc dạy – học khó giữ được nhịp độ, thầy cô phải dừng lại chờ, hoặc buộc phải yêu cầu phụ huynh tự xoay xở thêm. Nhiều cha mẹ trong hoàn cảnh này không chỉ mất thời gian, công sức, mà còn bị đặt vào thế bị động trước những lỗi thuộc về khâu dự báo và tổ chức của hệ thống.
Giải pháp học tập thay thế: không chỉ là tạm thời
Trong bối cảnh thiếu sách năm học mới chưa thể giải quyết ngay trong một sớm một chiều, phụ huynh buộc phải nghĩ đến giải pháp học tập thay thế để con không bị đứt quãng. Một điểm tích cực là trong thời gian chờ bản in, sách giáo khoa điện tử đang được cung cấp miễn phí tại địa chỉ taphuan.nxbgd.vn/tap-huan, đồng thời các cơ sở giáo dục được yêu cầu khai thác tối đa sách thư viện và sách cũ còn sử dụng được để giảm ảnh hưởng đến việc học của học sinh. Đây không chỉ là “phương án chữa cháy” mà có thể trở thành thói quen tốt nếu được sử dụng đúng cách.
Với phụ huynh, có thể kết hợp ba lớp giải pháp. Thứ nhất, dùng sách giáo khoa điện tử: tải về, cho con đọc trên máy tính, máy tính bảng hoặc in những phần quan trọng; tập cho con kỹ năng đánh dấu, ghi chú trên file PDF. Thứ hai, chủ động mượn sách thư viện, sách cũ từ anh chị, hàng xóm, nhóm phụ huynh; tổ chức “góc sách chung” trong lớp để các em luân phiên dùng. Thứ ba, bổ sung tài liệu trực tuyến: đề cương, phiếu học tập, bài giảng điện tử do giáo viên cung cấp, qua đó giúp con nắm được cấu trúc bài dù chưa có sách giấy. Nếu tận dụng tốt các giải pháp học tập thay thế này, phụ huynh có thể biến một tình thế bị động thành cơ hội để con tiếp cận hình thức học linh hoạt hơn, bền vững hơn trong tương lai.
Trách nhiệm tiếp theo của hệ thống và điều phụ huynh nên theo dõi
Sau khi sự cố bùng lên từ giữa tháng 8 với loạt phản ánh về thiếu sách giáo khoa cục bộ, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã liên tiếp ra văn bản yêu cầu đảm bảo đủ sách trước ngày khai giảng, đồng thời tổ chức họp trực tuyến với 34 tỉnh, thành để rà soát và xử lý thiếu hụt. Tới ngày 15-9, bộ tiếp tục yêu cầu địa phương rà soát, cập nhật và báo cáo trước 16h cùng ngày để xử lý ngay những trường hợp còn thiếu; duy trì tổ công tác phản ứng nhanh và bộ phận thường trực 24/7 đến hết ngày 30-9; đồng thời công khai điểm bán, đường dây nóng và kênh đặt hàng trực tuyến, cung cấp miễn phí sách giáo khoa điện tử trong thời gian chờ bản in.
Theo báo cáo ngày 15-9, bộ đã thừa nhận công tác dự báo, tổng hợp và phân tích nhu cầu chưa theo kịp thực tế, việc đánh giá năng lực sản xuất, quản lý và mạng lưới cung ứng của đơn vị xuất bản chưa đầy đủ. Tuy nhiên, kết luận chung rằng “tất cả các bên cùng chịu trách nhiệm” mới chỉ là điểm khởi đầu; tiếp theo phải xác định rõ khâu nào dự báo sai, địa phương nào báo cáo chậm, trường nào không cập nhật kịp, đơn vị nào giao thiếu so với đơn đặt hàng hoặc không sản xuất đúng tiến độ. Với phụ huynh, việc theo dõi thông báo chính thức của trường, của sở giáo dục và tận dụng các kênh phản ánh công khai là cách để gây sức ép tích cực, buộc hệ thống phải chuyển động nhanh hơn, minh bạch hơn, để những mùa sách giáo khoa khan hiếm không còn trở thành “chuyện thường niên”.
