Tăng cường tiếng Việt trước lớp 1 là gì – và vì sao quyết định tương lai học sinh DTTS?
Lớp học tiếng Việt tăng cường cho học sinh dân tộc thiểu số là các khóa chuẩn bị lớp 1, nơi trẻ được làm quen với tiếng Việt phổ thông, trường lớp, thầy cô và nền nếp học tập thông qua hoạt động nhẹ nhàng, trò chơi và bài học cơ bản, nhằm bù đắp khoảng trống nền tảng ngôn ngữ và giúp các em tự tin bước vào tiểu học. Nếu coi chương trình giáo dục phổ thông mới là đường chạy dài, thì những lớp tiếng Việt dân tộc thiểu số trước lớp 1 chính là cú xuất phát. Ở vùng cao, vùng sâu như Đắk Lắk, nhiều trẻ lớn lên trong môi trường chỉ dùng tiếng Ê Đê, Mnông hoặc các ngôn ngữ khác trong nhóm Nam Đảo như Gia Rai, với cộng đồng hơn 122.245 người theo thống kê dân số năm 2009. Khi tiếng Việt không phải tiếng mẹ đẻ, việc đột ngột vào lớp 1 bằng tiếng phổ thông khiến trẻ dễ sốc, rụt rè, thậm chí sớm bị gắn nhãn “học yếu”.
Từ hình dán nhỏ đến những chữ cái đầu tiên: cách tiếp cận nhẹ nhàng nhưng hiệu quả
Điểm đáng mừng là các lớp tăng cường tiếng Việt hiện nay không phải những giờ học khô cứng, nhồi nhét mà tập trung hình thành nền tảng ngôn ngữ và kỹ năng lớp học một cách tự nhiên. Tại Trường Tiểu học Nguyễn Du, xã Ea Wer, hai lớp tiếng Việt dành cho trẻ chuẩn bị lớp 1 diễn ra từ thứ Hai đến thứ Sáu; trẻ được tập nghe, nói, hiểu tiếng Việt, làm quen chữ cái, cách cầm bút, tô chữ và học lời chào hỏi, giới thiệu bản thân. Mỗi lần đọc đúng, các em nhận một hình dán nhỏ, phần thưởng tưởng như giản dị nhưng khiến những đứa trẻ vốn rụt rè mạnh dạn hơn, thi nhau giơ tay đọc chữ. Đây không chỉ là trò động viên; nó cho thấy việc dạy tiếng Việt dân tộc thiểu số phải dựa trên tâm lý tuổi mầm non: khen ngợi cụ thể, hoạt động ngắn, gắn với niềm vui. Khi những nét chữ đầu tiên được cầm bút đúng cách, trẻ đồng thời học cách ngồi ngay ngắn, nghe cô giảng, chờ đến lượt – những kỹ năng lớp học quan trọng không kém chữ cái.
Làm quen tiếng Việt từ những điều gần gũi: giải tỏa lo lắng, xây nền tảng ngôn ngữ
Ở xã vùng sâu Đắk Phơi, nơi hơn 70% người Ê Đê, Mnông sinh sống, việc tăng cường tiếng Việt càng cho thấy rõ vai trò “hóa giải khoảng cách”. Đầu tháng 8, Trường Tiểu học Lý Tự Trọng tổ chức 5 lớp tiếng Việt cho trẻ chuẩn bị vào lớp 1, bắt đầu không phải bằng bài học khó mà bằng những điều gần gũi: chào hỏi, giới thiệu tên mình, nhận biết và tô chữ cái qua trò chơi. Nhiều gia đình nơi đây ít dùng tiếng phổ thông trong sinh hoạt, trẻ hầu như chỉ nghe tiếng mẹ đẻ nên khả năng giao tiếp tiếng Việt rất hạn chế. Nếu bỏ qua bước chuẩn bị này, ngày đầu vào lớp 1 sẽ là cú sốc: trẻ không hiểu lời cô, ngại nói, không dám giơ tay, dẫn đến tụt lại ngay từ những bài đầu. Ngược lại, sau vài tuần tăng cường tiếng Việt, giáo viên ghi nhận trẻ đã biết giơ tay phát biểu, nhận diện chữ cái, cầm bút viết nét cơ bản và chủ động trò chuyện với thầy cô, bạn bè bằng tiếng phổ thông. Đây chính là nền tảng ngôn ngữ tối thiểu để trẻ không bị “đứng ngoài cuộc” khi chương trình chính khóa bắt đầu.
Gắn với chương trình mới: thu hẹp khoảng cách ngay từ vạch xuất phát
Điểm quan trọng là những lớp tiếng Việt tăng cường không phải hoạt động đơn lẻ, mà đã được nhìn nhận như một trụ cột của chính sách giáo dục vùng dân tộc thiểu số. Đắk Lắk xác định việc chuẩn bị tiếng Việt trước khi vào lớp 1 là giải pháp then chốt để nâng cao chất lượng giáo dục; tỉnh đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% học sinh DTTS chuẩn bị vào lớp 1 được bảo đảm điều kiện tăng cường tiếng Việt theo chương trình giáo dục phổ thông. Đây là một phát biểu đáng trích dẫn: “Tỉnh Đắk Lắk đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% học sinh người DTTS chuẩn bị vào lớp 1 bảo đảm các điều kiện về tăng cường tiếng Việt theo chương trình giáo dục phổ thông”. Ngành giáo dục địa phương cũng tổ chức các lớp bồi dưỡng phương pháp dạy học phù hợp vùng khó khăn, cho thấy họ hiểu rằng chỉ có chương trình tiếng Việt dân tộc thiểu số thiết kế theo văn hóa, ngôn ngữ của từng nhóm mới thu hẹp được khoảng cách. Tuy nhiên, tăng cường tiếng Việt không thể dừng lại ở vài tuần trước năm học mới; nó cần được lồng ghép xuyên suốt tiểu học để tránh tình trạng “lên lớp là quên tiếng”.
Kết luận: ưu tiên tiếng Việt tăng cường hôm nay là đầu tư công bằng cho ngày mai
Nhìn vào những lớp học ở Ea Wer, Đắk Phơi, dễ thấy một điều: khi được chuẩn bị tiếng Việt bài bản, trẻ dân tộc thiểu số không hề “kém hơn”, các em chỉ cần được xuất phát từ cùng một vạch. Từ hình dán khen đọc chữ đến bài tập chào hỏi, giới thiệu mình, tất cả đang âm thầm xây nên nền tảng ngôn ngữ, sự tự tin và thói quen lớp học – những yếu tố mà trước đây chúng ta thường bỏ qua khi nghĩ về chuẩn bị lớp 1. Nếu hệ thống giáo dục coi trọng tiếng Việt tăng cường như một cấu phần chính thức, đi cùng chương trình mới, khoảng cách thành tích giữa học sinh DTTS và học sinh người Kinh sẽ được thu hẹp ngay từ những ngày đầu đến trường. Ngược lại, bỏ qua giai đoạn này đồng nghĩa chấp nhận để hàng nghìn đứa trẻ bước vào lớp 1 với tâm thế lo lắng, bối rối, kéo dài thất bại học tập nhiều năm sau. Chọn phương án nào là câu hỏi không chỉ dành cho ngành giáo dục, mà cho toàn xã hội nếu chúng ta muốn một hệ thống học đường thực sự công bằng.
