Từ hành lang thoát lũ đến không gian sống bên sông
Du lịch sông Hồng là hành trình kết hợp di chuyển trên mặt nước với trải nghiệm cảnh quan, văn hóa và sinh hoạt cộng đồng tại các điểm đến ven bờ, thay vì chỉ ngắm dòng sông từ thuyền. Quyết định 6075/QĐ-UBND ngày 3-11-2026 của UBND thành phố Hà Nội phê duyệt điều chỉnh tổng thể quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng, tỷ lệ 1/5.000, với mục tiêu hình thành trục không gian xanh trung tâm gắn với văn hóa sáng tạo dọc sông Hồng. Quy hoạch xem dòng sông là trục chiến lược kết hợp cảnh quan, văn hóa, kinh tế, thương mại, dịch vụ và đô thị. Đây là bước chuyển đáng chú ý: ven sông không còn được nhìn riêng như vùng cần để trống cho thoát lũ hay một dải cảnh quan để ngắm. Hà Nội có cơ hội đưa bờ sông trở lại đời sống thường nhật, nhưng giá trị của định hướng này sẽ phụ thuộc vào việc người dân có thể tiếp cận, sử dụng không gian đó hay không.
Quy hoạch bao phủ khoảng 11.418,96 ha trên 16 phường, xã, với dân số dự báo khoảng 800.000–1,2 triệu người. Quy mô ấy khiến cách tổ chức giao thông, công viên và điểm sinh hoạt ven sông trở thành vấn đề trực tiếp của đời sống đô thị, chứ không chỉ là câu chuyện tạo thêm sản phẩm tham quan. PGS.TS Trần Minh Tùng nhận định đặc thù thủy văn và hệ thống đê điều lâu nay khiến Hà Nội có xu hướng quay lưng với sông Hồng; chuyển hành lang sông thành không gian xanh, công cộng vừa cải thiện chất lượng sống vừa hỗ trợ thoát lũ. Vì vậy, một công viên ven sông tốt không thể chỉ đẹp trên bản vẽ: nó cần hoạt động phù hợp với điều kiện ngập nước và phục vụ người dân quanh năm.
Bến khách chỉ có ý nghĩa khi nối được hai bờ và điểm đến
Quy hoạch đặt giao thông đường thủy bên cạnh giao thông công cộng, đường bộ và đường sắt đô thị, tạo cơ sở kết nối dọc sông cũng như giữa hai bờ. Đáng chú ý, đoạn D3 từ cầu Thanh Trì đến cầu Mễ Sở được định hướng gắn các chức năng đô thị với cảng hàng hóa, cảng hành khách và bến thủy nội địa phục vụ du lịch. Các đầu mối này có thể trở thành cửa ngõ cho hành trình trên sông, nhưng xây bến thôi chưa tạo thành tuyến du lịch đường thủy. Khách cần đường tiếp cận thuận tiện, điểm đón trả rõ ràng, phương tiện phù hợp và lịch chạy đủ tin cậy để kết nối chuyến đi trên nước với những gì nằm trên bờ.
Hai bờ sông được định hướng dành cho dịch vụ du lịch, vui chơi giải trí, hoạt động văn hóa, lễ hội, thể dục thể thao và sinh hoạt cộng đồng; cùng với đó là công viên đô thị, công viên chuyên đề nghỉ dưỡng sinh thái và các hoạt động trải nghiệm. Nếu bến khách chỉ đưa du khách lên xuống rồi rời đi, dòng sông vẫn đứng ngoài đời sống thành phố. Ngược lại, khi bến nối được với công viên, không gian văn hóa và khu dịch vụ, một chuyến đi có thể trở thành buổi dạo chơi trọn vẹn thay vì vòng ngắm cảnh đơn lẻ. Đây là tiêu chuẩn nên dùng để đánh giá các bước triển khai tiếp theo: bến có mở lối đến những nơi người dân muốn ghé, và người dân có thể đến bến bằng phương tiện công cộng hay không?
Mỗi đoạn sông nên tạo một trải nghiệm riêng
Chia không gian thành các đoạn với tính chất khác nhau là cơ sở hợp lý để tránh biến du lịch sông Hồng thành một sản phẩm đồng nhất. D1, từ cầu Hồng Hà đến cầu Thăng Long, ưu tiên sinh thái, bảo tồn thiên nhiên, làng xóm, thể thao, nghiên cứu và trải nghiệm; hướng này phù hợp với hành trình tìm hiểu cảnh quan và đời sống ven sông. D2, từ cầu Thăng Long đến cầu Thanh Trì, tập trung chức năng đô thị, văn hóa nghệ thuật, thương mại, dịch vụ và đổi mới sáng tạo, với công viên văn hóa, không gian công cộng và bãi giữa làm điểm kết nối. D3 có sắc thái sinh thái, nghỉ dưỡng rõ hơn, với công viên chuyên đề, trải nghiệm và bến phục vụ du lịch.
Làng nghề, di tích và khu dân cư lâu đời có thể giúp hành trình trên nước có chiều sâu hơn một chuyến ngắm cảnh. Quy hoạch định hướng bảo tồn các khu vực có giá trị kiến trúc, lịch sử, văn hóa và nghề truyền thống, đồng thời chỉnh trang hạ tầng làng nghề. Khi một bến thủy nội địa nối với điểm tham quan trên bờ, du khách có thể xuống thuyền để đi bộ, tìm hiểu nghề thủ công hoặc tham gia hoạt động cộng đồng. Tuy nhiên, kết nối ấy cần được thiết kế có chủ đích: lối đi bộ an toàn, chỉ dẫn dễ hiểu và hoạt động phù hợp với nhịp sống của cư dân. Làng xóm không nên bị biến thành phông nền cho khách; bảo tồn bản sắc và lợi ích của cộng đồng phải là một phần của sản phẩm du lịch.
Muốn thành tuyến thật, phải ưu tiên an toàn và khả năng vận hành
Công viên ven sông cũng cần được thiết kế theo điều kiện thực tế của dòng chảy, thay vì sao chép công viên đô thị thông thường. PGS.TS Trần Minh Tùng đề xuất nghiên cứu công viên chuyên đề có thể chấp nhận ngập nước, kết hợp sản xuất nông nghiệp và phòng, chống thiên tai. Quy hoạch tổ chức không gian theo các lớp từ mặt nước, khu vực ngập, công viên, quảng trường đến nơi có thể bố trí dịch vụ và công trình thấp tầng có thể tháo lắp. Cách tiếp cận này thuyết phục hơn việc xây dựng dày đặc ven bờ: không gian công cộng vẫn có thể hoạt động, nhưng phải biết nhường chỗ cho lũ và thích ứng với biến đổi của tự nhiên.
Quy hoạch hiện mới xác định không gian và chức năng; tuyến cụ thể, bến đón khách, phương tiện và tần suất khai thác còn phải được làm rõ ở các bước tiếp theo. Để du lịch đường thủy vận hành được, Hà Nội cần đồng thời xác định hệ thống bến, điểm đón trả, kết nối giao thông trên bờ và sản phẩm trải nghiệm có thể duy trì ổn định. Mỗi dự án cũng phải được đánh giá về thủy văn, thủy lực, khả năng thoát lũ và an toàn đê điều. Nói cách khác, sự hấp dẫn của tuyến không thể đánh đổi bằng rủi ro cho khu dân cư hay chức năng của dòng sông. Quy hoạch đã mở cánh cửa cho một không gian ven sông sống động; bước tiếp theo là biến bản đồ thành hành trình an toàn, thuận tiện và gắn với cộng đồng.
