Lấn biển Đồng bằng sông Cửu Long: bước ngoặt chiến lược hay canh bạc dài hạn?
Lấn biển Đồng bằng sông Cửu Long là chiến lược mở rộng không gian phát triển kinh tế – đô thị trên vùng bờ và mặt biển, thông qua quy hoạch tích hợp cảng biển, khu công nghiệp, đô thị ven biển, du lịch và năng lượng tái tạo, nhằm tái cấu trúc hạ tầng logistics khu vực, nhưng đồng thời đặt ra thách thức lớn về môi trường, sinh kế và an ninh. Đề xuất lấn biển quy mô 132.600ha của Cần Thơ vì thế không phải một dự án đơn lẻ, mà là tuyên bố tham vọng tái định vị vai trò của thành phố trung tâm vùng trong bản đồ kinh tế biển. UBND TP. Cần Thơ đã gửi văn bản đề nghị Bộ Xây dựng và Thủ tướng cho phép đẩy nhanh lập Quy hoạch chung khu vực lấn biển để triển khai đồng bộ các dự án động lực ven biển. Đây là cách thành phố chọn tăng tốc, chấp nhận rủi ro quy hoạch song song thay vì tuần tự – và đó chính là điểm gây tranh luận.
Tổ hợp 132.600ha: tham vọng cảng nước sâu, logistics và đô thị ven biển
Trọng tâm của chiến lược lấn biển Đồng bằng sông Cửu Long là “Tổ hợp dự án Cảng biển nước sâu, công – nông nghiệp chất lượng cao kết hợp đô thị – du lịch và năng lượng” tại Cần Thơ, với quy mô nghiên cứu 132.600ha, tương đương 1.326km2. Ở cấp độ ý tưởng, đây là mô hình phát triển cảng biển gắn chặt với quy hoạch đô thị ven biển, nông nghiệp chất lượng cao và năng lượng, tạo thành một cực tăng trưởng mới bên cạnh khu trung tâm hiện hữu. Song song, Khu kinh tế biển Trần Đề được nghiên cứu khoảng 40.000ha, định hướng đa ngành, kết hợp thương mại, dịch vụ, năng lượng và kinh tế biển. Cách tổ chức hai cực tăng trưởng – trung tâm Cần Thơ và Trần Đề – nối bằng hành lang sông Hậu, cao tốc Châu Đốc – Cần Thơ – Sóc Trăng cùng các trục Bắc – Nam cho thấy mục tiêu rõ ràng: xây một hệ sinh thái hạ tầng logistics khu vực, thay vì chỉ vài bến cảng rời rạc.
Quy hoạch đa lớp: từ đô thị nước trung tâm đến không gian phát triển trên biển
Điều đáng nói là lấn biển không tách rời khỏi việc tái tổ chức toàn bộ không gian thành phố. Dự thảo Quy hoạch chung Cần Thơ đến năm 2050, tầm nhìn 2075, xác định hai cực tăng trưởng và chia không gian thành sáu phân vùng: trung tâm, Tây Bắc, phía Tây, Tây Nam, Đông Nam và không gian phát triển trên biển. Trong vùng trung tâm, thành phố tính tới khu đô thị thể thao Olympic khoảng 3.400ha và khu đô thị mới phía Nam Tiểu vùng 1E khoảng 2.900ha – cho thấy tham vọng đô thị nước, chỉnh trang ven sông, ven kênh để tương thích với vai trò cửa ngõ ra biển. Cùng lúc, quyết định thành lập Khu Công nghệ cao Cần Thơ 200ha tại Ô Môn bổ sung một mảnh ghép quan trọng: nếu muốn cảng biển và logistics thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh, vùng lõi phải có năng lực công nghệ và chế biến, chứ không chỉ phụ thuộc vận chuyển thô.
Mặt trái của tăng tốc: môi trường, sinh kế và hạ tầng chống ngập
Điểm khiến chiến lược lấn biển Đồng bằng sông Cửu Long gây lo âu là quy mô ảnh hưởng. Phạm vi nghiên cứu bao trùm toàn bộ khu vực ven biển Cần Thơ, liên quan đất sản xuất, đất rừng, khu nuôi trồng thủy sản, cửa sông, bờ biển, hệ thống hạ tầng và sinh kế người dân. Chính UBND thành phố thừa nhận đây không chỉ là câu chuyện tổ chức không gian kinh tế, mà còn chạm tới quốc phòng, an ninh, môi trường và trật tự an toàn xã hội. Việc đẩy nhanh nhiều bước quy hoạch cùng lúc – cho phép Quy hoạch phân khu hoàn thành, phê duyệt trước rồi cập nhật vào Quy hoạch chung – có thể rút ngắn thời gian chuẩn bị đầu tư, nhưng cũng dễ khiến các đánh giá tác động môi trường và xã hội bị xem nhẹ. Lãnh đạo thành phố đã yêu cầu ưu tiên hạ tầng chống ngập, phối hợp giao thông và sắp xếp dự án động lực theo khả năng huy động nguồn lực; tuy nhiên, ưu tiên trên giấy sẽ không đủ nếu thiếu cơ chế giám sát độc lập và tiếng nói thực chất của cộng đồng ven sông, ven biển.
Kết luận: Cần Thơ chọn lấn biển để đổi vai, nhưng phải tránh cái bẫy “phồng bản đồ”
Nhìn tổng thể, chiến lược lấn biển 132.600ha của Cần Thơ thể hiện khát vọng bứt khỏi hình ảnh đô thị sông nước trung chuyển, bước sang vai trò trung tâm phát triển cảng biển, logistics và kinh tế biển lấn biển Đồng bằng sông Cửu Long. Theo định hướng của thành phố, việc đẩy nhanh quy hoạch khu vực lấn biển nhằm rút ngắn thời gian chuẩn bị đầu tư, đồng thời tạo khung thống nhất cho cảng biển, logistics, công nghiệp, đô thị, du lịch, năng lượng và nông nghiệp chất lượng cao. Tuy vậy, bài toán không nằm ở việc vẽ thêm không gian trên biển, mà ở khả năng biến quy hoạch thành hạ tầng chống ngập, giao thông kết nối và sinh kế bền vững cho người dân. Nếu thiếu quản trị môi trường nghiêm ngặt, thiếu một lộ trình đầu tư gắn với năng lực ngân sách và vốn tư nhân, chiến lược này có nguy cơ trở thành “phồng bản đồ” – mở rộng ranh giới trên giấy, trong khi những vấn đề ngập, sạt lở, suy thoái hệ sinh thái và bất định sinh kế vẫn còn nguyên.
