Từ hợp tác tin cậy đến cùng tạo ra công nghệ
Đồng sáng tạo công nghệ là cách hai bên cùng nghiên cứu, phát triển và đưa công nghệ mới thành sản phẩm, thay vì chỉ chuyển giao kỹ thuật hoặc tiếp nhận dây chuyền sản xuất. Tại Diễn đàn công tư về hợp tác kinh tế và khoa học - công nghệ Việt Nam – Nhật Bản ở Tokyo sáng 9/11, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm kêu gọi đưa hướng tiếp cận này thành động lực mới cho quan hệ song phương. Đây là đề xuất có ý nghĩa hơn một thông điệp ngoại giao: nó đặt ra yêu cầu chuyển từ hợp tác dựa trên vốn và sản xuất sang hợp tác tạo ra tri thức, năng lực và sản phẩm. Sau hơn nửa thế kỷ đồng hành, hai nước đã có nền tảng tin cậy để tiến thêm bước ấy. Nếu không nâng cấp cách làm, quan hệ sâu rộng vẫn có thể để doanh nghiệp Việt Nam ở vị trí chủ yếu tiếp nhận công nghệ, thay vì tham gia quyết định công nghệ sẽ được phát triển ra sao.
Làm chủ công nghệ là trọng tâm, không phải khẩu hiệu
Lời kêu gọi hợp tác Việt Nhật xuất hiện giữa lúc biến chuyển công nghệ, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và thay đổi chuỗi cung ứng buộc các nền kinh tế phải nâng chất lượng, hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng, chứ không chỉ tăng đầu tư hay thương mại. Vì vậy, nghiên cứu, phát triển và làm chủ công nghệ cần trở thành trọng tâm hợp tác. Hai bên đã triển khai nhiệm vụ nghiên cứu chung về bán dẫn trong năm nay; đây là dấu hiệu cụ thể cho bước chuyển từ hợp tác kỹ thuật sang cùng nghiên cứu và phát triển. Tuy nhiên, làm chủ không thể đo bằng số dự án được công bố. Điều quyết định là doanh nghiệp Việt Nam có tích lũy được năng lực thiết kế, cải tiến và đưa sản phẩm ra thị trường hay không. Muốn vậy, doanh nghiệp, trường đại học và viện nghiên cứu phải nối được nghiên cứu với nhu cầu sản xuất, thay vì để kết quả nằm lại trong phòng thí nghiệm.
Việc kết nối doanh nghiệp với viện nghiên cứu, trường đại học và thương mại hóa kết quả nghiên cứu là một phần thiết yếu của chương trình hợp tác được nêu tại diễn đàn. Nhật Bản có thế mạnh về công nghệ, tài chính, quản trị, tiêu chuẩn chất lượng và mạng lưới thị trường; Việt Nam có nguồn nhân lực năng động, thị trường tiềm năng và vị trí quan trọng trong mạng lưới sản xuất khu vực. Hai bên có thể bổ trợ cho nhau, nhưng bổ trợ chỉ tạo giá trị lâu dài khi năng lực được bồi đắp ở cả hai phía. Doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động nâng chuẩn công nghệ và quản trị để tiến dần vào các khâu có giá trị cao hơn; đối tác Nhật Bản cần mở rộng hợp tác nghiên cứu, thiết kế và phát triển công nghiệp hỗ trợ.
Chuỗi giá trị tương lai cần được cùng thiết kế
Ý nghĩa của đồng sáng tạo nằm ở cách nó có thể thay đổi cấu trúc chuỗi giá trị: từ sản xuất theo thiết kế có sẵn sang cùng tham gia thiết kế, phát triển sản phẩm và tổ chức nguồn cung. Tô Lâm nhấn mạnh hai nước cần cùng sáng tạo công nghệ mới, phát triển ngành công nghiệp mới và kiến tạo những chuỗi giá trị mới trong các thập kỷ tới. Đây là mục tiêu đúng lúc, bởi chuỗi cung ứng chỉ bền vững khi các đối tác không phụ thuộc hoàn toàn vào một khâu hoặc một nguồn công nghệ. Tầm nhìn được nêu tại diễn đàn hướng tới chuỗi giá trị tự chủ, bền vững và có sức chống chịu cao. Nhưng để khái niệm ấy thành thực tế, hợp tác phải tạo cơ hội cho doanh nghiệp Việt Nam đảm nhận nhiều hơn các khâu thiết kế, sản xuất và cung ứng, chứ không chỉ tăng số lượng nhà máy.
Các lĩnh vực được đề xuất ưu tiên gồm trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học, năng lượng sạch và công nghiệp thông minh; cùng với đó là liên kết nghiên cứu, phát triển sản phẩm và thương mại hóa công nghệ. Tại diễn đàn, lãnh đạo Việt Nam cũng chứng kiến lễ trao văn kiện hợp tác giữa doanh nghiệp, địa phương hai nước và lễ công bố Năm hợp tác du lịch Việt Nam – Nhật Bản 2027–2028. Những hoạt động này cho thấy hợp tác có nhiều nhánh, nhưng thước đo dài hạn vẫn là năng lực đổi mới được hình thành và duy trì. Kết luận cần rõ ràng: hợp tác Việt Nhật chỉ tạo ra bước ngoặt khi hai bên cùng chia sẻ công việc nghiên cứu, cùng phát triển sản phẩm và cùng nâng vị trí trong chuỗi giá trị. Từ đối tác tin cậy tới đối tác đồng sáng tạo là hướng đi đáng theo đuổi, nhưng phải được chứng minh bằng năng lực công nghệ thực chất.
