Cao tốc Pleiku - Lệ Thanh: Dự án tham vọng, nhưng không còn “chi tiền theo cảm tính”
Cao tốc Pleiku - Lệ Thanh là dự án đường bộ cao tốc quy hoạch tại Gia Lai, kết nối thành phố Pleiku với cửa khẩu quốc tế Lệ Thanh, được xem là một mắt xích hạ tầng chiến lược nhằm hoàn thiện hành lang vận tải Đông – Tây, thúc đẩy phát triển kinh tế khu vực Tây Nguyên và tăng liên kết với duyên hải miền Trung cùng các nước láng giềng.
Phần cốt lõi của diễn biến mới nằm ở chỗ Bộ Tài chính không nói về việc có nên làm cao tốc Pleiku Lệ Thanh hay không, mà đặt điều kiện: chỉ làm sớm nếu có chiến lược tài chính hạ tầng rõ ràng. Bộ này khẳng định việc đầu tư tuyến cao tốc Pleiku - Lệ Thanh thuộc trách nhiệm đầu tư của Bộ Xây dựng, dựa trên quy định của Luật Đường bộ và các nghị định hướng dẫn.
Như vậy, thay vì kỳ vọng Trung ương “rót vốn trước, tính sau”, Gia Lai và Bộ Xây dựng phải chứng minh nhu cầu, quy mô, nguồn lực và hiệu quả dự án ngay từ giai đoạn đề xuất. Cách tiếp cận này phù hợp bối cảnh ngân sách ngày càng được yêu cầu sử dụng có kỷ luật, ưu tiên các dự án đã chuẩn bị kỹ lưỡng.
Vai trò giữa các bộ, địa phương: ranh giới trách nhiệm đã được vạch rõ
Động thái Bộ Tài chính đề xuất không chỉ là góp ý kỹ thuật mà là lời nhắc rõ ràng về phân vai: Bộ Xây dựng là cơ quan chịu trách nhiệm đầu tư chính cho tuyến cao tốc Pleiku - Lệ Thanh, trong khi UBND tỉnh Gia Lai là bên phải chứng minh nhu cầu và nguồn lực nếu muốn làm sớm trước năm 2030.
Theo Bộ Tài chính, khi địa phương có nhu cầu đầu tư tuyến thuộc trách nhiệm quản lý của Bộ Xây dựng, họ buộc phải xác định được nguồn vốn bảo đảm thực hiện toàn bộ dự án trước khi đề nghị giao quản lý. Nói cách khác, quyền đề xuất đi kèm nghĩa vụ “tự cân đối được tiền”. Bộ Tài chính còn nhấn mạnh rằng cao tốc Pleiku - Lệ Thanh không nằm trong danh mục các dự án ưu tiên trong Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV, nên càng không thể mặc định được ưu ái ngân sách.
Ở chiều ngược lại, Phó Thủ tướng Thường trực đã giao Bộ Xây dựng chủ trì, phối hợp với Bộ Tài chính và các cơ quan liên quan nghiên cứu, xử lý đề xuất của Gia Lai, hoàn thành trong tháng 8/2026. Điều này cho thấy Chính phủ mở cửa cho phương án đầu tư sớm, nhưng yêu cầu quy trình đánh giá chặt chẽ, tránh “chạy theo phong trào” cao tốc.
Chiến lược tài chính hạ tầng: PPP là cơ hội, nhưng không phải “phao cứu sinh”
Đề xuất hiện nay cho cao tốc Pleiku - Lệ Thanh là triển khai theo phương thức PPP, trong đó nhà nước hỗ trợ khoảng 70% vốn, nhà đầu tư tư nhân huy động khoảng 30%. Nghe có vẻ thuận lợi, nhưng chính mô hình này buộc Gia Lai phải xây dựng một chiến lược tài chính hạ tầng thuyết phục, chứ không thể trông chờ vào vay nợ và hỗ trợ Trung ương một chiều.
Bộ Tài chính yêu cầu Bộ Xây dựng và UBND tỉnh Gia Lai tính toán khả năng huy động các nguồn lực cần thiết, bao gồm cả ngân sách địa phương, đồng thời đánh giá hiệu quả kinh tế – xã hội và hạch toán kinh tế tổng thể của dự án. Đặc biệt, nếu Gia Lai tự cân đối được nguồn lực để triển khai trước 2030, địa phương phải bố trí trong tổng nguồn vốn dành cho các nhiệm vụ, dự án mới và chuyển tiếp chưa được giao tại Nghị quyết 27/QH16 với quy mô 7.287,523 tỷ đồng.
Theo các quy định về PPP, việc giao cơ quan có thẩm quyền triển khai sẽ thực hiện theo Nghị định 243/2025/NĐ-CP. Điều này đặt ra một yêu cầu thực tế: Gia Lai phải chứng minh dự án đủ hấp dẫn với nhà đầu tư tư nhân, đồng thời không làm méo mó cấu trúc chi ngân sách địa phương. Nếu không, PPP sẽ chỉ là “nhãn mác”, còn rủi ro tài chính vẫn dồn về phía nhà nước.
Lộ trình xây dựng 2026-2027: cơ hội vàng hay “cửa hẹp” cho Gia Lai?
Theo đề xuất, nếu được cấp có thẩm quyền phê duyệt, cao tốc Pleiku - Lệ Thanh sẽ bước vào giai đoạn chuẩn bị đầu tư trong giai đoạn 2026-2027, khởi công và cơ bản hoàn thành trước 2030. Đây là lộ trình tham vọng, nhất là khi dự án ban đầu được quy hoạch để đầu tư sau 2030.
UBND tỉnh Gia Lai đã chủ động kiến nghị triển khai dự án sớm với chiều dài hơn 54 km, quy mô 4 làn xe, vận tốc thiết kế 100 km/h, cùng 5 nút giao khác mức và 1 nút giao cùng mức. Về mặt phát triển vùng, lộ trình này rất hấp dẫn: tuyến đường sẽ hoàn thiện hành lang vận tải kết nối các cảng biển miền Trung với cửa khẩu quốc tế Lệ Thanh, tăng cường kết nối nội vùng Tây Nguyên và liên kết với duyên hải miền Trung, Lào, Campuchia.
Tuy nhiên, “cửa sổ” 2026-2027 chỉ mở nếu Gia Lai hoàn thành được các bài toán: chứng minh tính cấp thiết, bảo đảm nguồn vốn, thu hút nhà đầu tư, và hoàn thiện thủ tục theo PPP. Nếu bỏ lỡ, tuyến cao tốc này nhiều khả năng sẽ bị đẩy trở lại quỹ đạo ban đầu – sau 2030 – đồng nghĩa chậm thêm ít nhất một chu kỳ phát triển.
Ý nghĩa với chiến lược đầu tư giao thông Gia Lai: phát triển nhưng phải biết chọn ưu tiên
Từ góc độ chiến lược, cao tốc Pleiku Lệ Thanh không chỉ là một dự án giao thông đơn lẻ mà là mảnh ghép quan trọng trong mạng lưới cao tốc khu vực Tây Nguyên, kết nối với các tuyến Quy Nhơn - Pleiku, Khánh Hòa - Buôn Ma Thuột, Quảng Ngãi - Kon Tum, Phú Yên - Đắk Lắk và trục Bắc – Nam phía Đông. Khi hoàn thành, tuyến đường được kỳ vọng trở thành động lực phát triển cho khu vực phía Tây Gia Lai và toàn vùng Tây Nguyên.
Theo đánh giá của tỉnh, khi tuyến đường đi vào khai thác, “tuyến hành lang vận tải kết nối các cảng biển miền Trung với cửa khẩu quốc tế Lệ Thanh sẽ được hoàn thiện, tăng liên kết nội vùng và liên kết với Lào, Campuchia”. Nói cách khác, đây là dự án mang tính mở cửa không gian kinh tế, không chỉ phục vụ nhu cầu đi lại của người dân.
Tuy vậy, chính việc Bộ Tài chính siết chặt yêu cầu về nguồn vốn và hiệu quả buộc Gia Lai phải trả lời một câu hỏi khó nhưng cần thiết: trong bối cảnh nguồn lực có hạn, cao tốc Pleiku - Lệ Thanh có phải là ưu tiên số một của chiến lược đầu tư giao thông Gia Lai lúc này không? Nếu câu trả lời là có, địa phương phải thể hiện điều đó bằng một bản kế hoạch tài chính khả thi, chứ không chỉ bằng mong muốn chính trị.
